استروژن چیست؟ | هر آنچه باید درباره هورمون استروژن، علائم کمبود، افزایش و روش‌های درمان بدانید

به گزارش نبض نگار: استروژن یکی از مهم‌ترین هورمون‌های بدن است که نقش اساسی در سلامت زنان دارد، اما برخلاف تصور بسیاری از افراد، این هورمون فقط مختص زنان نیست و در بدن مردان نیز به مقدار کمتری تولید می‌شود. استروژن در تنظیم چرخه قاعدگی، باروری، سلامت استخوان‌ها، عملکرد قلب، پوست، مغز و حتی خلق‌وخو نقش مهمی ایفا می‌کند.
هرگونه کاهش یا افزایش غیرطبیعی استروژن می‌تواند باعث بروز مشکلاتی مانند گرگرفتگی، اختلالات قاعدگی، ناباروری، کاهش میل جنسی، پوکی استخوان، نوسانات خلقی و حتی افزایش خطر برخی بیماری‌ها شود. به همین دلیل، شناخت عملکرد این هورمون و علائم اختلالات آن برای حفظ سلامت زنان و مردان اهمیت زیادی دارد.
در این مقاله از نبض نگار به زبان ساده با هورمون استروژن، انواع آن، وظایف، علائم کمبود و افزایش، روش‌های تشخیص، درمان و راهکارهای حفظ تعادل این هورمون آشنا می‌شوید.

 فهرست مطالب
 استروژن چیست؟
 استروژن چگونه تولید می‌شود؟
 انواع استروژن
 نقش استروژن در بدن زنان
 نقش استروژن در مردان
استروژن و چرخه قاعدگی
استروژن در بارداری
 استروژن در یائسگی
 علائم کمبود استروژن
علائم افزایش استروژن
بیماری‌های مرتبط با استروژن
آزمایش استروژن
درمان کمبود استروژن
درمان افزایش استروژن
تغذیه و سبک زندگی
پرسش‌های متداول

استروژن چیست؟
استروژن (Estrogen) گروهی از هورمون‌های جنسی است که نقش کلیدی در رشد، تکامل و عملکرد دستگاه تولیدمثل، به‌ویژه در زنان، دارد. این هورمون علاوه بر تأثیر بر تخمدان‌ها و رحم، بر بسیاری از اندام‌های دیگر بدن از جمله استخوان‌ها، قلب، مغز، پوست و عروق خونی نیز اثر می‌گذارد.
اگرچه استروژن به‌عنوان «هورمون زنانه» شناخته می‌شود، اما مردان نیز مقدار کمی از این هورمون را تولید می‌کنند که برای سلامت استخوان‌ها، تنظیم میل جنسی و عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل مردان ضروری است.
سطح استروژن در طول زندگی ثابت نیست و در دوران بلوغ، قاعدگی، بارداری، شیردهی و یائسگی تغییر می‌کند. این تغییرات بخشی طبیعی از عملکرد بدن هستند، اما گاهی کاهش یا افزایش بیش از حد استروژن می‌تواند مشکلات پزشکی ایجاد کند.

استروژن چگونه در بدن تولید می‌شود؟
اصلی‌ترین محل تولید استروژن در زنان، تخمدان‌ها هستند. فولیکول‌های تخمدان در پاسخ به هورمون‌های ترشح‌شده از غده هیپوفیز، استروژن تولید می‌کنند و مقدار این هورمون در مراحل مختلف چرخه قاعدگی تغییر می‌کند.
در شرایط خاص مانند بارداری، جفت نیز مقدار زیادی استروژن تولید می‌کند. همچنین مقدار کمی از این هورمون در غدد فوق‌کلیوی و بافت چربی ساخته می‌شود.در مردان نیز بخش عمده استروژن از تبدیل هورمون تستوسترون توسط آنزیم آروماتاز در بافت چربی، بیضه‌ها و سایر بافت‌ها تولید می‌شود. عوامل مختلفی مانند سن، وزن، بارداری، یائسگی، بیماری‌های هورمونی، مصرف برخی داروها و سبک زندگی می‌توانند بر میزان تولید استروژن تأثیر بگذارند.

انواع استروژن
استروژن یک هورمون واحد نیست، بلکه سه نوع اصلی دارد که هر کدام در دوره‌های مختلف زندگی نقش متفاوتی ایفا می‌کنند.

• استرادیول (Estradiol)
  مهم‌ترین و قوی‌ترین نوع استروژن است که در زنان در سنین باروری بیشترین مقدار را دارد. این هورمون مسئول تنظیم چرخه قاعدگی، تخمک‌گذاری، باروری و بسیاری از ویژگی‌های زنانه است.
•  استرون (Estrone)
  این نوع استروژن پس از یائسگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و عمدتاً در بافت چربی تولید می‌شود. اگرچه قدرت آن کمتر از استرادیول است، اما همچنان در حفظ برخی عملکردهای بدن نقش دارد.
•  استریول (Estriol)
  استریول عمدتاً در دوران بارداری توسط جفت تولید می‌شود و افزایش سطح آن یکی از نشانه‌های طبیعی پیشرفت بارداری است. اندازه‌گیری این هورمون در برخی آزمایش‌های دوران بارداری کاربرد دارد.

مهم‌ترین وظایف استروژن در بدن زنان
استروژن تنها مسئول قاعدگی نیست، بلکه تقریباً بر تمام سیستم‌های مهم بدن اثر می‌گذارد. مهم‌ترین وظایف آن عبارت‌اند از:

•  تنظیم چرخه قاعدگی
•  کمک به رشد و بلوغ اندام‌های تولیدمثل
•  آماده‌سازی رحم برای بارداری
•  حفظ سلامت واژن
•  حفظ تراکم استخوان‌ها
•  کمک به سلامت پوست و تولید کلاژن
•  حفظ انعطاف‌پذیری عروق خونی
•  تنظیم سطح کلسترول
•  حمایت از عملکرد مغز و حافظه
•  تأثیر بر خلق‌وخو و کیفیت خواب
•  حفظ میل جنسی

به همین دلیل، کاهش استروژن می‌تواند علاوه بر مشکلات قاعدگی، علائمی مانند خشکی پوست، کاهش تراکم استخوان، اختلال خواب و تغییرات خلقی ایجاد کند.

 نقش استروژن در بدن مردان
اگرچه مقدار استروژن در مردان بسیار کمتر از زنان است، اما وجود آن برای حفظ سلامت طبیعی بدن ضروری است. در مردان، استروژن به موارد زیر کمک می‌کند:

•  حفظ سلامت استخوان‌ها
• تنظیم میل جنسی
•  مشارکت در تولید اسپرم
•  حفظ سلامت مغز
•  کمک به عملکرد طبیعی سیستم قلب و عروق

با این حال، افزایش بیش از حد استروژن در مردان ممکن است باعث کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، بزرگ شدن بافت پستان (ژنیکوماستی) و کاهش باروری شود.

 استروژن چه نقشی در چرخه قاعدگی دارد؟
چرخه قاعدگی نتیجه تعامل دقیق چندین هورمون از جمله استروژن، پروژسترون، هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینه‌کننده (LH) است. در این میان، استروژن یکی از مهم‌ترین هورمون‌هایی است که رشد فولیکول‌های تخمدان و آماده شدن رحم برای بارداری را کنترل می‌کند. در نیمه اول چرخه قاعدگی، فولیکول‌های تخمدان با تحریک FSH شروع به رشد می‌کنند و به‌تدریج مقدار بیشتری استروژن ترشح می‌کنند. افزایش سطح استروژن باعث ضخیم شدن پوشش داخلی رحم (اندومتر) می‌شود تا در صورت بارداری، شرایط مناسبی برای لانه‌گزینی جنین فراهم شود.
وقتی استروژن به سطح مشخصی می‌رسد، ترشح ناگهانی هورمون LH را تحریک می‌کند که در نهایت منجر به تخمک‌گذاری می‌شود. پس از تخمک‌گذاری، پروژسترون نقش اصلی را بر عهده می‌گیرد و در صورت عدم بارداری، کاهش سطح استروژن و پروژسترون باعث شروع قاعدگی خواهد شد.
هرگونه اختلال در ترشح استروژن می‌تواند باعث مشکلاتی مانند:

•  نامنظم شدن قاعدگی
•  خونریزی‌های غیرطبیعی
•  عدم تخمک‌گذاری
•  ناباروری
•  دردهای شدید قاعدگی شود.

 نقش استروژن در بارداری چیست؟
در دوران بارداری، میزان استروژن به‌تدریج افزایش می‌یابد و جفت به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید این هورمون تبدیل می‌شود. استروژن در بارداری وظایف مهمی بر عهده دارد، از جمله:

•  افزایش جریان خون رحم
•  رشد رحم متناسب با رشد جنین
•  رشد مجاری شیری پستان
•  حفظ سلامت جفت
•  کمک به تکامل اندام‌های جنین
•  آماده‌سازی بدن مادر برای زایمان و شیردهی

افزایش استروژن در دوران بارداری یک تغییر طبیعی است و معمولاً پس از زایمان به‌تدریج کاهش می‌یابد.

استروژن در دوران یائسگی چه تغییراتی می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین تغییرات هورمونی در زندگی زنان، کاهش تدریجی تولید استروژن در دوران یائسگی است. با افزایش سن، تعداد فولیکول‌های تخمدان کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه، تولید استروژن نیز کمتر می‌شود. این روند معمولاً از دوران پیش‌یائسگی آغاز شده و پس از یائسگی ادامه پیدا می‌کند. کاهش استروژن می‌تواند باعث بروز علائم مختلفی شود، از جمله:

•  گرگرفتگی
•  تعریق شبانه
•  خشکی واژن
•  درد هنگام رابطه جنسی
• اختلال خواب
•  نوسانات خلقی
•  کاهش میل جنسی
•  کاهش تراکم استخوان
•  افزایش خطر پوکی استخوان

به همین دلیل، برخی از زنان با نظر پزشک ممکن است از هورمون‌درمانی جایگزین (HRT) استفاده کنند. البته این درمان برای همه مناسب نیست و مزایا و خطرات آن باید به‌صورت فردی بررسی شود.

علائم کمبود استروژن چیست؟
کمبود استروژن ممکن است در هر سنی رخ دهد، اما در دوران یائسگی، پس از جراحی تخمدان، در برخی بیماری‌های هورمونی یا در ورزشکاران حرفه‌ای بیشتر دیده می‌شود. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است.
شایع‌ترین علائم کمبود استروژن

•  گرگرفتگی
•  تعریق شبانه
•  خشکی واژن
•  کاهش میل جنسی
•  درد هنگام رابطه جنسی
•  اختلال خواب
•  خستگی مداوم
•  تحریک‌پذیری
•  اضطراب
•  افسردگی
•  اختلال تمرکز
•  سردرد
•  ریزش مو
•  خشکی پوست
•  افزایش خطر پوکی استخوان
•  نامنظم شدن یا قطع قاعدگی

اگر این علائم به‌طور مداوم ادامه داشته باشند، پزشک ممکن است انجام آزمایش‌های هورمونی را برای بررسی علت پیشنهاد کند.

علائم افزایش استروژن چیست؟
گاهی سطح استروژن بیش از حد طبیعی افزایش پیدا می‌کند. این وضعیت ممکن است به علت چاقی، برخی بیماری‌های تخمدان، مصرف بعضی داروهای هورمونی یا اختلالات غدد درون‌ریز ایجاد شود. افزایش استروژن همیشه به معنی بیماری نیست، اما اگر طولانی‌مدت ادامه پیدا کند، می‌تواند علائم و عوارضی ایجاد کند.
 علائم احتمالی افزایش استروژن

•  حساسیت و درد پستان‌ها
•  نفخ شکم
•  خونریزی‌های شدید قاعدگی
•  نامنظم شدن سیکل قاعدگی
•  افزایش وزن
•  احتباس مایعات
•  سردرد یا میگرن
•  نوسانات خلقی
•  تحریک‌پذیری
•  احساس خستگی
•  کاهش میل جنسی در برخی افراد

وجود این علائم به‌تنهایی برای تشخیص افزایش استروژن کافی نیست و تفسیر نتایج آزمایش باید توسط پزشک انجام شود.

 تغییرات طبیعی استروژن در مراحل مختلف زندگی زنان

چه بیماری‌هایی با اختلالات استروژن مرتبط هستند؟
استروژن در عملکرد بسیاری از اندام‌های بدن نقش دارد؛ بنابراین هرگونه کاهش یا افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند با بروز برخی بیماری‌ها یا اختلالات همراه باشد. البته باید توجه داشت که استروژن معمولاً تنها عامل ایجاد این بیماری‌ها نیست و ژنتیک، سبک زندگی، سن و سایر هورمون‌ها نیز در بروز آن‌ها نقش دارند.
مهم‌ترین بیماری‌ها و اختلالات مرتبط با استروژن عبارت‌اند از:

•  سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)
•  ناباروری
•  اندومتریوز
•  فیبروم رحم
•  پوکی استخوان
•  آتروفی واژن
• خونریزی‌های غیرطبیعی رحم
•  برخی انواع سرطان پستان
•  برخی انواع سرطان آندومتر (رحم)

پزشک بر اساس علائم، معاینه، آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز سونوگرافی یا سایر بررسی‌ها، علت اصلی اختلال را مشخص می‌کند.

آزمایش استروژن چگونه انجام می‌شود؟
برای بررسی وضعیت هورمون استروژن، پزشک ممکن است آزمایش خون درخواست کند. این آزمایش معمولاً سطح یکی از انواع استروژن، به‌ویژه استرادیول (Estradiol یا E2) را اندازه‌گیری می‌کند. زمان انجام آزمایش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سطح استروژن در طول چرخه قاعدگی تغییر می‌کند. به همین دلیل پزشک ممکن است روز مشخصی از سیکل قاعدگی را برای نمونه‌گیری تعیین کند.
 چه افرادی ممکن است به آزمایش استروژن نیاز داشته باشند؟

•  زنان با قاعدگی نامنظم
•  زنان مبتلا به ناباروری
•  زنان دارای علائم یائسگی
•  دخترانی که بلوغ زودرس یا دیررس دارند
•  مردان مبتلا به بزرگ شدن پستان (ژنیکوماستی)
•  بررسی عملکرد تخمدان‌ها
•  پیگیری درمان‌های هورمونی

نتیجه آزمایش استروژن باید همراه با سایر آزمایش‌ها مانندFSH، LH، پروژسترون، پرولاکتین، TSH و در برخی موارد تستوسترون تفسیر شود و به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

درمان کمبود استروژن
درمان کمبود استروژن به علت ایجادکننده آن بستگی دارد. در برخی افراد تنها اصلاح سبک زندگی کافی است، اما در بعضی موارد ممکن است پزشک درمان دارویی یا هورمون‌درمانی را توصیه کند.
 روش‌های درمان

•  درمان جایگزینی هورمون (HRT) در افراد منتخب
•  درمان بیماری زمینه‌ای
•  اصلاح تغذیه
•  فعالیت بدنی منظم
•  کنترل وزن
•  ترک سیگار
•  مصرف کافی کلسیم و ویتامین D
• داروهای محافظت‌کننده از استخوان در صورت نیاز

هورمون‌درمانی جایگزین برای همه مناسب نیست و ممکن است در برخی افراد مانند مبتلایان به بعضی سرطان‌های وابسته به هورمون، سابقه لخته خون یا برخی بیماری‌های کبدی ممنوع یا نیازمند احتیاط باشد. تصمیم درباره این درمان باید پس از بررسی دقیق مزایا و خطرات توسط پزشک انجام شود.

 درمان افزایش استروژن
درمان افزایش استروژن نیز به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد و هدف، برگرداندن تعادل هورمونی و درمان عامل اصلی است. روش‌های درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• کاهش وزن در افراد مبتلا به اضافه‌وزن یا چاقی
•  اصلاح رژیم غذایی
•  درمان بیماری‌های تخمدان
•  تنظیم داروهای هورمونی
•  درمان بیماری‌های کبدی در صورت وجود
•  در برخی شرایط، استفاده از داروهای کاهنده اثر استروژن با تجویز پزشک

از مصرف خودسرانه داروهای هورمونی یا مکمل‌های گیاهی با ادعای «تنظیم استروژن» باید خودداری کرد، زیرا این محصولات ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند یا برای همه افراد ایمن نباشند.

چگونه می‌توان تعادل استروژن را حفظ کرد؟
اگرچه تغییرات طبیعی استروژن در دوره‌های مختلف زندگی اجتناب‌ناپذیر است، اما رعایت سبک زندگی سالم می‌تواند به حفظ تعادل هورمونی و کاهش خطر برخی عوارض کمک کند.
 توصیه‌های مهم

•  حفظ وزن مناسب
•  انجام ورزش منظم
•  مصرف میوه و سبزیجات تازه
•  دریافت کافی پروتئین
•  مصرف منابع کلسیم و ویتامین D
•  خواب کافی (7 تا 9 ساعت در شب)
•  مدیریت استرس
•  ترک سیگار
•  محدود کردن مصرف الکل
•  مراجعه منظم به پزشک در صورت وجود علائم هورمونی

رژیم غذایی سالم به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین درمان پزشکی شود، اما در کنار درمان تجویزشده، به بهبود سلامت عمومی و تعادل هورمونی کمک می‌کند.

 روش‌های درمان اختلالات استروژن

 چه زمانی باید برای بررسی استروژن به پزشک مراجعه کنیم؟
تغییرات طبیعی سطح استروژن در طول زندگی، مانند دوران بلوغ، بارداری یا یائسگی، معمولاً نیاز به درمان ندارند. اما اگر علائم شدید، طولانی‌مدت یا غیرعادی باشند، مراجعه به پزشک ضروری است. در صورت مشاهده موارد زیر بهتر است به متخصص زنان، متخصص غدد یا پزشک مربوط مراجعه کنید:

•  قاعدگی‌های نامنظم یا قطع قاعدگی
•  خونریزی شدید یا غیرطبیعی رحم
•  ناباروری یا مشکل در باردار شدن
•  گرگرفتگی و تعریق شبانه شدید
•  خشکی واژن و درد هنگام رابطه جنسی
•  کاهش شدید میل جنسی
•  نوسانات خلقی یا افسردگی مداوم
•  شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان
•  بزرگ شدن پستان در مردان
•  بلوغ زودرس یا تأخیر در بلوغ

پزشک ممکن است علاوه بر آزمایش استروژن، آزمایش‌های FSH، LH، پروژسترون، تستوسترون، پرولاکتین، TSH یا سونوگرافی را نیز درخواست کند تا علت اصلی مشخص شود.

سوالات متداول (FAQ)
 استروژن چیست؟
استروژن گروهی از هورمون‌های جنسی است که در تنظیم چرخه قاعدگی، باروری، سلامت استخوان‌ها، قلب، مغز، پوست و بسیاری از عملکردهای بدن نقش دارد.
 آیا مردان هم استروژن دارند؟
بله. مردان نیز مقدار کمی استروژن تولید می‌کنند. این هورمون در سلامت استخوان، میل جنسی، تولید اسپرم و عملکرد طبیعی سیستم تولیدمثل مردان نقش دارد.
 کمبود استروژن چه علائمی ایجاد می‌کند؟
از شایع‌ترین علائم می‌توان به گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن، کاهش میل جنسی، اختلال خواب، نوسانات خلقی، نامنظم شدن قاعدگی و کاهش تراکم استخوان اشاره کرد.
 افزایش استروژن چه علائمی دارد؟
حساسیت پستان، خونریزی شدید قاعدگی، نفخ، احتباس مایعات، افزایش وزن، سردرد، نوسانات خلقی و نامنظم شدن چرخه قاعدگی از علائم احتمالی افزایش استروژن هستند.
 آیا استروژن باعث چاقی می‌شود؟
تغییرات استروژن ممکن است بر توزیع چربی بدن و متابولیسم اثر بگذارد، اما افزایش وزن معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل مختلف مانند سن، تغذیه، فعالیت بدنی و سایر هورمون‌ها است.
 آیا همه زنان یائسه باید هورمون استروژن مصرف کنند؟
خیر. هورمون‌درمانی جایگزین (HRT) برای همه مناسب نیست. تصمیم‌گیری درباره این درمان باید بر اساس شرایط فرد، شدت علائم، سابقه پزشکی و نظر پزشک انجام شود.
 آیا رژیم غذایی می‌تواند استروژن را تنظیم کند؟
رژیم غذایی سالم، وزن مناسب و فعالیت بدنی به حفظ تعادل هورمونی کمک می‌کنند، اما جایگزین درمان پزشکی در اختلالات هورمونی نیستند.
 آیا آزمایش استروژن به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی است؟
خیر. نتیجه آزمایش استروژن باید همراه با علائم بیمار، معاینه، سایر آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز تصویربرداری تفسیر شود.

 نکات کلیدی مقاله
 استروژن یکی از مهم‌ترین هورمون‌های بدن زنان است، اما در مردان نیز وجود دارد.
 این هورمون در سلامت استخوان، قلب، مغز، پوست و دستگاه تولیدمثل نقش اساسی دارد.
 سطح استروژن در طول چرخه قاعدگی، بارداری و یائسگی به‌طور طبیعی تغییر می‌کند.
 کمبود استروژن می‌تواند باعث گرگرفتگی، خشکی واژن و افزایش خطر پوکی استخوان شود.
افزایش استروژن ممکن است با خونریزی‌های غیرطبیعی، حساسیت پستان و تغییرات خلقی همراه باشد.
تشخیص اختلالات استروژن فقط بر اساس علائم نیست و به بررسی پزشکی نیاز دارد.

جمع‌بندی
استروژن یکی از مهم‌ترین هورمون‌های بدن است که فراتر از نقش آن در باروری و سلامت دستگاه تولیدمثل، بر عملکرد بسیاری از اندام‌ها از جمله استخوان‌ها، قلب، مغز، پوست و عروق خونی تأثیر می‌گذارد. تعادل این هورمون برای حفظ سلامت عمومی اهمیت زیادی دارد و هرگونه کاهش یا افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند با علائم و مشکلات مختلفی همراه باشد.
با توجه به اینکه بسیاری از علائم کمبود یا افزایش استروژن با بیماری‌های دیگر نیز مشترک هستند، تشخیص دقیق تنها با انجام آزمایش و بررسی پزشک امکان‌پذیر است. همچنین درمان اختلالات استروژن باید متناسب با علت زمینه‌ای، سن، وضعیت باروری و شرایط سلامت هر فرد انتخاب شود.
رعایت سبک زندگی سالم، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل و مراجعه به‌موقع به پزشک، نقش مهمی در حفظ تعادل هورمونی و پیشگیری از بسیاری از عوارض مرتبط با استروژن دارد.

منابع

https://www.acog.org
https://www.endocrine.org
https://medlineplus.gov
https://www.nih.gov
https://www.nia.nih.gov
https://www.mayoclinic.org
https://my.clevelandclinic.org
https://www.merckmanuals.com/professional

 اعتبار علمی مقاله
بازبینی علمی: این مقاله بر اساس راهنماها و منابع معتبر بین‌المللی از جمله ACOG، Endocrine Society، NIH، MedlinePlus، Mayo Clinic و Cleveland Clinicتهیه شده و اطلاعات آن با شواهد علمی روز همخوانی دارد.

سلب مسئولیت پزشکی
این مقاله صرفاً با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، درمان یا توصیه پزشکی نیست. تغییرات سطح استروژن می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی باشد و تشخیص علت آن تنها با ارزیابی پزشک، معاینه، آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز تصویربرداری امکان‌پذیر است. از مصرف خودسرانه داروهای هورمونی یا مکمل‌های مؤثر بر استروژن خودداری کنید و در صورت بروز علائم غیرطبیعی یا مداوم، برای بررسی و درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.