کمبود تستوسترون در مردان چه علائمی دارد؟ از کاهش انرژی تا افت میل جنسی

به گزارش نبض نگار: تستوسترون مهم‌ترین هورمون جنسی مردانه است که نقش اساسی در حفظ میل جنسی، تولید اسپرم، قدرت عضلات، سلامت استخوان‌ها، انرژی، خلق‌وخو و حتی عملکرد مغز دارد. کاهش این هورمون می‌تواند کیفیت زندگی مردان را به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد و در صورت درمان نشدن، خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند پوکی استخوان، دیابت نوع 2 و بیماری‌های قلبی را افزایش دهد.
کمبود تستوسترون ممکن است به‌دلیل افزایش سن، بیماری‌های غدد، چاقی، مصرف برخی داروها یا اختلال عملکرد بیضه‌ها ایجاد شود. در این مقاله از نبض نگار با علائم، علت‌ها، روش‌های تشخیص، آزمایش‌های لازم، درمان‌های دارویی و راهکارهای طبیعی برای افزایش تستوسترون آشنا خواهید شد.

 فهرست مطالب
تستوسترون چیست؟
 نقش تستوسترون در بدن
 علائم کمبود تستوسترون
 علت‌های کاهش تستوسترون
 عوامل خطر
آزمایش‌های تشخیصی
 درمان
 تغذیه
 سوالات متداول

تستوسترون چیست؟
تستوسترون مهم‌ترین هورمون جنسی مردانه است که عمدتاً در بیضه‌ها تولید می‌شود و تحت کنترل غده هیپوفیز و هیپوتالاموس قرار دارد. مقدار کمی از این هورمون نیز در غدد فوق‌کلیوی ساخته می‌شود.
ترشح تستوسترون از دوران بلوغ افزایش می‌یابد و مسئول ایجاد صفات ثانویه جنسی مردانه مانند رشد عضلات، کلفت شدن صدا، رشد موهای صورت و بدن و آغاز تولید اسپرم است.پس از حدود 30 سالگی، سطح تستوسترون به‌طور طبیعی سالانه حدود 1 درصد کاهش می‌یابد، اما در برخی مردان این کاهش بیش از حد طبیعی است و به هیپوگنادیسم (Hypogonadism) یا کمبود تستوسترون منجر می‌شود.

نقش تستوسترون در بدن مردان
تستوسترون تنها یک هورمون جنسی نیست و تقریباً بر تمام اندام‌های بدن اثر می‌گذارد. مهم‌ترین وظایف آن عبارت‌اند از:

•  حفظ میل و عملکرد جنسی
•  تولید اسپرم
•  افزایش توده و قدرت عضلانی
•  حفظ تراکم استخوان
•  تنظیم تولید گلبول‌های قرمز
•  حفظ انرژی و شادابی
•  کمک به تمرکز و حافظه
•  تنظیم خلق‌وخو
•  کاهش تجمع چربی بدن
•  حفظ سلامت قلب و عروق

 جدول نقش تستوسترون در بدن

علائم کمبود تستوسترون در مردان
علائم کاهش تستوسترون معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است در ابتدا به افزایش سن، استرس یا خستگی نسبت داده شوند. شدت علائم نیز به میزان کاهش هورمون، سن فرد و علت زمینه‌ای بستگی دارد. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

•  کاهش میل جنسی
•  اختلال نعوظ
•  کاهش تعداد و کیفیت اسپرم
•  ناباروری
•  خستگی مداوم
•  کاهش انرژی
•  کاهش توده و قدرت عضلات
•  افزایش چربی شکم
•  کاهش تراکم استخوان
•  افسردگی و تحریک‌پذیری
•  کاهش تمرکز و حافظه
•  کاهش رشد موهای صورت و بدن
•  بزرگ شدن سینه‌ها (ژنیکوماستی)

در بسیاری از مردان، این علائم به‌تدریج ایجاد می‌شوند و ممکن است سال‌ها بدون تشخیص باقی بمانند.

علائم جسمی کمبود تستوسترون
|تستوسترون نقش مهمی در حفظ سلامت جسمانی مردان دارد. کاهش این هورمون می‌تواند باعث تغییرات قابل‌توجهی در بدن شود. مهم‌ترین علائم جسمی عبارت‌اند از:
کاهش حجم عضلات
بدون تستوسترون کافی، ساخت پروتئین عضلات کاهش یافته و حجم و قدرت عضلانی به‌تدریج کم می‌شود.
 افزایش چربی شکمی
یکی از شایع‌ترین نشانه‌های تستوسترون پایین، تجمع چربی در ناحیه شکم و پهلوها است. 
کاهش تراکم استخوان
کمبود تستوسترون خطر پوکی استخوان و شکستگی را افزایش می‌دهد؛ موضوعی که معمولاً کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.
کاهش رشد موهای بدن
ریش، سبیل و موهای بدن ممکن است کم‌پشت‌تر شوند یا رشد آن‌ها کاهش یابد.
 ژنیکوماستی
در برخی مردان، به‌دلیل برهم خوردن تعادل بین تستوسترون و استروژن، بافت سینه بزرگ‌تر می‌شود.

علائم جنسی
کمبود تستوسترون یکی از مهم‌ترین علل اختلال عملکرد جنسی در مردان است. علائم شامل:

•  کاهش میل جنسی
•  کاهش نعوظ صبحگاهی
•  اختلال نعوظ
•  کاهش تعداد اسپرم
•  ناباروری
•  کاهش حجم مایع منی

البته تمام موارد اختلال نعوظ ناشی از کمبود تستوسترون نیست و بیماری‌های قلبی، دیابت، مشکلات روانی و مصرف برخی داروها نیز می‌توانند در آن نقش داشته باشند.

علائم روانی و ذهنی
کمبود تستوسترون تنها بر عملکرد جنسی اثر نمی‌گذارد و می‌تواند سلامت روان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. علائم روانی عبارت‌اند از:

•  افسردگی
•  اضطراب
•  بی‌انگیزگی
•  کاهش اعتمادبه‌نفس
•  اختلال تمرکز
•  کاهش حافظه
•  تحریک‌پذیری
•  اختلال خواب

علت‌های کمبود تستوسترون
کاهش تستوسترون ممکن است به علت اختلال در بیضه‌ها یا غده هیپوفیز و هیپوتالاموس ایجاد شود. مهم‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از:
افزایش سن
از حدود 30 سالگی، سطح تستوسترون به‌تدریج کاهش می‌یابد.
چاقی
چربی شکمی باعث افزایش تبدیل تستوسترون به استروژن می‌شود و در نتیجه سطح هورمون مردانه کاهش پیدا می‌کند.
دیابت نوع 2
مقاومت به انسولین و دیابت با کاهش تولید تستوسترون ارتباط مستقیم دارند.
 بیماری‌های بیضه

•  اوریون همراه با درگیری بیضه
•  ضربه به بیضه
•  جراحی
•  سرطان بیضه
• شیمی‌درمانی و پرتودرمانی

بیماری‌های هیپوفیز
اختلال در ترشح LH و FSH می‌تواند باعث کاهش تولید تستوسترون شود.
 مصرف برخی داروها
از جمله:

•  کورتون‌ها
•  اپیوئیدها (مانند مورفین)
•  برخی داروهای شیمی‌درمانی
•  برخی داروهای ضدافسردگی

بیماری‌های مزمن

•  بیماری کلیه
•  بیماری کبد
•  HIV
•  بیماری‌های التهابی مزمن

چه افرادی بیشتر در معرض کاهش تستوسترون هستند؟
افراد زیر بیش از دیگران در معرض این اختلال قرار دارند:

• مردان بالای 40 سال
•  افراد مبتلا به چاقی
•  مبتلایان به دیابت
•  افراد کم‌تحرک
•  افراد دارای سندرم متابولیک
•  بیماران کلیوی یا کبدی
•  افراد مبتلا به بیماری‌های هیپوفیز
•  مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت کورتون یا مواد مخدر
•  افرادی که سابقه آسیب یا جراحی بیضه دارند

جدول علائم کمبود تستوسترون

 چگونه کمبود تستوسترون تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص کمبود تستوسترون تنها بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست. بسیاری از علائم این بیماری با افزایش سن، استرس، افسردگی، دیابت یا بیماری‌های تیروئید مشترک هستند. به همین دلیل پزشک پس از بررسی شرح حال، معاینه فیزیکی و ارزیابی علائم، آزمایش‌های هورمونی را درخواست می‌کند. برای تشخیص قطعی، معمولاً  وجود علائم بالینی همراه با کاهش سطح تستوسترون در آزمایش خون ضروری است.

آزمایش‌های لازم برای بررسی تستوسترون
پزشک ممکن است بسته به شرایط بیمار، یک یا چند مورد از آزمایش‌های زیر را درخواست کند.
 تستوسترون تام (Total Testosterone)
مهم‌ترین آزمایش اولیه برای بررسی وضعیت هورمون مردانه است. بهترین زمان انجام این آزمایش:

•  بین ساعت 7 تا 10 صبح
•  به‌صورت ناشتا (در بسیاری از موارد)
•  ترجیحاً در دو روز متفاوت برای تأیید نتیجه

تستوسترون آزاد (Free Testosterone)
در برخی افراد، تستوسترون تام طبیعی است اما مقدار تستوسترون آزاد کاهش یافته است. این آزمایش به‌ویژه در افراد مبتلا به چاقی، سالمندان یا بیماری‌های کبدی اهمیت بیشتری دارد.
 LH و FSH
این دو هورمون توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شوند و مشخص می‌کنند که علت کاهش تستوسترون از بیضه‌ها است یا از هیپوفیز و هیپوتالاموس.
پرولاکتین
افزایش پرولاکتین می‌تواند باعث کاهش ترشح تستوسترون و کاهش میل جنسی شود.
 SHBG
پروتئینی است که تستوسترون را در خون حمل می‌کند و اندازه‌گیری آن به تفسیر دقیق‌تر تستوسترون آزاد کمک می‌کند.
 سایر آزمایش‌ها
در برخی بیماران ممکن است پزشک موارد زیر را نیز درخواست کند:

•  CBC
•  PSA (در مردان میانسال و سالمند)
•  HbA1c
•  قند خون ناشتا
•  عملکرد کبد
•  عملکرد کلیه
•  چربی خون
•  TSH و Free T4

 آیا همه مردان باید آزمایش تستوسترون بدهند؟
خیر. انجام این آزمایش تنها زمانی توصیه می‌شود که فرد علائم مشخص کمبود تستوسترون داشته باشد یا پزشک به وجود این اختلال مشکوک باشد. غربالگری تمام مردان بدون علامت، در حال حاضر توسط بسیاری از راهنماهای علمی توصیه نمی‌شود.
درمان کمبود تستوسترون
نوع درمان به علت بیماری، شدت علائم، سن بیمار و برنامه باروری او بستگی دارد. در برخی افراد تنها اصلاح سبک زندگی کافی است، اما در برخی دیگر نیاز به درمان دارویی وجود دارد.
 درمان جایگزینی تستوسترون (TRT)
اگر کمبود تستوسترون با آزمایش تأیید شود و بیمار علائم قابل‌توجهی داشته باشد، پزشک ممکن است درمان جایگزینی تستوسترون را آغاز کند. روش‌های درمان عبارت‌اند از:

•  آمپول تستوسترون
•  ژل پوستی
•  پچ پوستی
•  کپسول خوراکی (در برخی کشورها)
•  ایمپلنت‌های زیرپوستی (در موارد خاص)

تمام این روش‌ها باید فقط با تجویز متخصص غدد یا اورولوژیست انجام شوند.
مزایای درمان
در صورت انتخاب صحیح بیمار، درمان می‌تواند باعث بهبود موارد زیر شود:

•  افزایش میل جنسی
•  بهبود نعوظ
•  افزایش انرژی
•  افزایش قدرت عضلات
•  کاهش چربی بدن
•  بهبود خلق‌وخو
•  افزایش تراکم استخوان
•  بهبود کیفیت زندگی

عوارض احتمالی درمان تستوسترون
درمان جایگزینی تستوسترون برای همه افراد مناسب نیست و باید تحت نظر پزشک انجام شود. عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

•  افزایش تعداد گلبول‌های قرمز (پلی‌سیتمی)
•  آکنه
•  احتباس مایعات
•  تشدید آپنه خواب
•  کاهش تولید اسپرم در حین درمان
•  بزرگ شدن پروستات در برخی افراد
•  نیاز به پایش منظم PSA و هماتوکریت

به همین دلیل، قبل و حین درمان، پیگیری منظم پزشکی ضروری است.

آیا می‌توان تستوسترون را به‌طور طبیعی افزایش داد؟
در بسیاری از مردانی که کاهش خفیف تستوسترون دارند، اصلاح سبک زندگی می‌تواند به بهبود سطح این هورمون کمک کند. مهم‌ترین راهکارها عبارت‌اند از:

•  کاهش وزن
• ورزش منظم، به‌ویژه تمرینات قدرتی
•  خواب کافی (7 تا 9 ساعت)
•  کاهش استرس
•  مصرف پروتئین کافی
•  دریافت ویتامین D و روی در صورت کمبود
•  ترک سیگار
•  محدود کردن مصرف الکل

جدول آزمایش‌های تشخیصی کمبود تستوسترون

 چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر یک یا چند مورد از علائم زیر بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، بهتر است برای بررسی دقیق به متخصص غدد درون‌ریز یا اورولوژیست مراجعه کنید:

•  کاهش محسوس میل جنسی
•  اختلال نعوظ مکرر
•  ناباروری یا کاهش تعداد اسپرم
•  خستگی و بی‌حالی مداوم
•  کاهش قدرت و حجم عضلات
•  افزایش چربی شکم بدون تغییر در رژیم غذایی
•  افسردگی، بی‌انگیزگی یا کاهش تمرکز
•  کاهش رشد موهای صورت و بدن
•  سابقه بیماری‌های بیضه یا هیپوفیز
•  مشاهده سطح پایین تستوسترون در آزمایش خون

تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند از عوارضی مانند پوکی استخوان، دیابت نوع 2، سندرم متابولیک، بیماری‌های قلبی‌عروقی و ناباروری پیشگیری کند.

آیا کمبود تستوسترون قابل پیشگیری است؟
همه موارد قابل پیشگیری نیستند، زیرا برخی از آن‌ها به افزایش سن، بیماری‌های ژنتیکی یا اختلالات غدد درون‌ریز مربوط می‌شوند. با این حال، رعایت سبک زندگی سالم می‌تواند خطر کاهش زودرس تستوسترون را کاهش دهد. راهکارهای مؤثر عبارت‌اند از:

•  حفظ وزن مناسب
•  انجام منظم تمرینات قدرتی و هوازی
•  خواب شبانه 7 تا 9 ساعت
•  کاهش استرس مزمن
•  مصرف پروتئین و چربی‌های سالم
•  تأمین ویتامین D و روی در صورت کمبود
• ترک سیگار
•  محدود کردن مصرف الکل
•  کنترل دیابت و فشار خون
•  انجام چکاپ‌های دوره‌ای در افراد پرخطر

باورهای اشتباه درباره تستوسترون
کاهش تستوسترون فقط در سالمندان رخ می‌دهد.
نادرست. اگرچه با افزایش سن سطح تستوسترون کاهش می‌یابد، اما مردان جوان نیز ممکن است به‌دلیل چاقی، بیماری‌های غدد، آسیب بیضه یا برخی داروها دچار کمبود تستوسترون شوند.
هر مردی که میل جنسی کمی دارد، حتماً تستوسترون پایینی دارد.
خیر. استرس، افسردگی، مشکلات رابطه، مصرف برخی داروها، بیماری‌های قلبی و دیابت نیز می‌توانند باعث کاهش میل جنسی شوند.
مصرف خودسرانه آمپول تستوسترون بی‌خطر است.
نادرست. درمان جایگزینی تستوسترون باید فقط با تجویز پزشک انجام شود، زیرا مصرف بی‌رویه می‌تواند باعث کاهش تولید طبیعی تستوسترون، ناباروری، افزایش غلظت خون و سایر عوارض شود.
مکمل‌های ورزشی همیشه تستوسترون را افزایش می‌دهند.
 خیر. بسیاری از مکمل‌هایی که با عنوان «تستوسترون‌بوستر» تبلیغ می‌شوند، شواهد علمی کافی ندارند و برخی از آن‌ها حتی ممکن است برای سلامت کبد یا کلیه مضر باشند.
درمان تستوسترون برای همه مردان مناسب است.
 خیر. این درمان برای افرادی که کمبود تستوسترون آن‌ها با علائم بالینی و آزمایش‌های معتبر تأیید شده باشد و منع مصرف نداشته باشند، توسط پزشک تجویز می‌شود.

سوالات متداول
 تستوسترون طبیعی در مردان چقدر است؟
محدوده طبیعی بسته به آزمایشگاه متفاوت است، اما به‌طور کلی سطح تستوسترون تام بین حدود 300 تا 1000 نانوگرم در دسی‌لیتر (ng/dL) طبیعی در نظر گرفته می‌شود. تفسیر نتیجه باید بر اساس سن، علائم و نظر پزشک انجام شود.
بهترین زمان انجام آزمایش تستوسترون چه موقع است؟
بهترین زمان، صبح بین ساعت 7 تا 10 است؛ زیرا در این ساعات سطح تستوسترون در بالاترین مقدار روزانه قرار دارد.
آیا کاهش تستوسترون باعث ناباروری می‌شود؟
بله. کاهش تستوسترون می‌تواند تولید اسپرم را مختل کرده و احتمال ناباروری را افزایش دهد. البته همه مردان مبتلا به تستوسترون پایین دچار ناباروری نمی‌شوند.
آیا ورزش باعث افزایش تستوسترون می‌شود؟
بله. تمرینات قدرتی منظم، کاهش وزن و بهبود کیفیت خواب می‌توانند در بسیاری از مردان به افزایش طبیعی سطح تستوسترون کمک کنند.
آیا درمان جایگزینی تستوسترون باعث ناباروری می‌شود؟
ممکن است. درمان جایگزینی تستوسترون می‌تواند تولید طبیعی اسپرم را کاهش دهد؛ بنابراین مردانی که قصد فرزندآوری دارند باید پیش از شروع درمان با پزشک مشورت کنند.
آیا تغذیه بر تستوسترون اثر دارد؟
بله. رژیم غذایی متعادل، دریافت کافی پروتئین، چربی‌های غیراشباع، روی، منیزیم و ویتامین D در حفظ سلامت هورمون‌های مردانه نقش دارند.

نکات کلیدی مقاله
 تستوسترون مهم‌ترین هورمون جنسی مردان است و بر سلامت جسمی، روانی و باروری تأثیر می‌گذارد.کاهش تستوسترون می‌تواند با علائمی مانند کاهش میل جنسی، خستگی، کاهش توده عضلانی، افزایش چربی شکم و ناباروری همراه باشد. تشخیص تنها بر اساس علائم کافی نیست و باید با آزمایش خون صبحگاهی و ارزیابی پزشکی تأیید شود.
 درمان شامل اصلاح سبک زندگی، درمان بیماری زمینه‌ای و در برخی بیماران، درمان جایگزینی تستوسترون تحت نظر پزشک است. مصرف خودسرانه فرآورده‌های تستوسترون یا مکمل‌های هورمونی می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

جمع‌بندی
عضلات، سلامت استخوان‌ها، خلق‌وخو و کیفیت زندگی اثر بگذارد. از آنجا که بسیاری از علائم این اختلال با بیماری‌های دیگر مشترک هستند، تشخیص دقیق تنها با بررسی علائم، معاینه و آزمایش‌های هورمونی امکان‌پذیر است. در صورت تشخیص به‌موقع، بسیاری از بیماران با اصلاح سبک زندگی، درمان بیماری زمینه‌ای یا درمان جایگزینی تستوسترون تحت نظر پزشک، بهبود قابل توجهی در سلامت و کیفیت زندگی خود تجربه می‌کنند.

 منابع 

https://www.endocrine.org
https://www.auanet.org
https://www.hormone.org
https://my.clevelandclinic.org
https://www.mayoclinic.org
https://www.niddk.nih.gov
https://medlineplus.gov
https://www.nhs.uk

اعتبار محتوای علمی
این مقاله بر پایه راهنماهای علمی Endocrine Society، American Urological Association (AUA)، Hormone Health Network، Mayo Clinic و Cleveland Clinic تهیه شده است. توصیه‌های درمانی و تفسیر نتایج آزمایش باید متناسب با شرایط هر فرد و توسط پزشک متخصص غدد یا اورولوژیست انجام شود.

 سلب مسئولیت پزشکی
مطالب منتشرشده در نبض نگار صرفاً با هدف آموزش و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده‌اند و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشکی نیستند. در صورت مشاهده علائم کمبود تستوسترون یا دریافت نتایج غیرطبیعی در آزمایش‌ها، برای ارزیابی دقیق و انتخاب بهترین روش درمان به پزشک متخصص مراجعه کنید. از مصرف خودسرانه آمپول‌ها، ژل‌ها یا مکمل‌های هورمونی بدون تجویز پزشک خودداری کنید.