بیماری‌های غدد فوق کلیوی؛ علائم، انواع، آزمایش‌ها و روش‌های درمان

به گزارش نبض نگار: غدد فوق کلیوی یا آدرنال دو غده کوچک هستند که روی قسمت بالایی کلیه‌ها قرار دارند؛ اما باوجود اندازه کم، هورمون‌هایی تولید می‌کنند که برای کنترل فشار خون، سوخت‌وساز، قند خون، تعادل آب و نمک و واکنش بدن به استرس ضروری‌اند. اختلال در فعالیت این غدد ممکن است باعث کاهش یا افزایش بیش از حد هورمون‌هایی مانند کورتیزول، آلدوسترون و آدرنالین شود.
بیماری‌های غدد فوق کلیوی طیف گسترده‌ای دارند. بیماری آدیسون با کمبود هورمون‌های آدرنال همراه است، درحالی‌که سندرم کوشینگ بر اثر افزایش طولانی‌مدت کورتیزول ایجاد می‌شود. فئوکروموسیتوما ممکن است با حمله‌های ناگهانی فشار خون، تپش قلب و تعریق ظاهر شود و آلدوسترونیسم اولیه نیز یکی از علل قابل درمان فشار خون مقاوم محسوب می‌شود. علائم این بیماری‌ها همیشه اختصاصی نیستند. خستگی، تغییر وزن، ضعف عضلات، افزایش یا افت فشار خون، تیرگی پوست و تپش قلب ممکن است با بیماری‌های دیگری نیز دیده شوند؛ بنابراین تشخیص تنها بر اساس نشانه‌ها امکان‌پذیر نیست و به آزمایش‌های هورمونی و گاهی تصویربرداری نیاز دارد.

فهرست مطالب
غدد فوق کلیوی چیست؟
 جدول خلاصه بیماری‌های مهم آدرنال
 ساختمان غده فوق کلیوی
 غدد آدرنال چه هورمون‌هایی تولید می‌کنند؟
 بیماری‌های غدد فوق کلیوی چیست؟
 علائم اختلالات غدد فوق کلیوی
 بیماری آدیسون
 نارسایی ثانویه آدرنال
بحران آدرنال
 سندرم کوشینگ
 فئوکروموسیتوما
 آلدوسترونیسم اولیه
 تومورهای غده فوق کلیوی
 آزمایش‌ها و تصویربرداری
 درمان بیماری‌های آدرنال
 پرسش‌های متداول

جدول خلاصه و مقایسه بیماری‌های غدد فوق کلیوی

بیماری	اختلال اصلی	علائم شاخص	روش‌های تشخیصی رایج	درمان کلی
بیماری آدیسون	کاهش کورتیزول و اغلب آلدوسترون	خستگی، کاهش وزن، افت فشار، تیرگی پوست	کورتیزول، ACTH، تست تحریک ACTH	جایگزینی هورمون
نارسایی ثانویه آدرنال	کاهش ACTH و در نتیجه کاهش کورتیزول	ضعف، خستگی، افت قند؛ معمولاً بدون تیرگی واضح پوست	کورتیزول، ACTH، بررسی هیپوفیز	جایگزینی گلوکوکورتیکوئید و درمان علت
سندرم کوشینگ	افزایش طولانی‌مدت کورتیزول	چاقی مرکزی، صورت گرد، ضعف عضلات، کبودی و خطوط بنفش پوست	کورتیزول ادرار، تست دگزامتازون، کورتیزول بزاق	کاهش داروی استروئیدی، دارو یا جراحی
فئوکروموسیتوما	افزایش کاتکول‌آمین‌ها	حمله فشار خون، سردرد، تپش قلب و تعریق	متانفرین خون یا ادرار، CT یا MRI	دارو برای کنترل فشار و جراحی
آلدوسترونیسم اولیه	افزایش آلدوسترون	فشار خون مقاوم، کاهش پتاسیم، ضعف عضلانی	آلدوسترون، رنین و نسبت آن‌ها	جراحی یا داروهای مسدودکننده آلدوسترون
تومور آدرنال	ممکن است هورمونی یا غیرهورمونی باشد	بسته به هورمون تولیدشده یا اندازه توده	آزمایش هورمونی، CT یا MRI	پیگیری، دارو یا جراحی
هیپرپلازی مادرزادی آدرنال	اختلال ارثی ساخت هورمون‌های آدرنال	بسته به نوع بیماری؛ اختلال نمک، رشد و هورمون‌های جنسی	آزمایش‌های هورمونی و ژنتیکی	جایگزینی هورمون و پیگیری تخصصی

 این جدول تنها برای آشنایی اولیه است. انتخاب آزمایش و درمان باید بر اساس وضعیت هر بیمار و نظر متخصص غدد انجام شود.

 غدد فوق کلیوی چیست؟
غدد فوق کلیوی که با نام غدد آدرنال نیز شناخته می‌شوند، دو غده درون‌ریز کوچک هستند که هرکدام روی یکی از کلیه‌ها قرار دارند. این غدد هورمون‌هایی ترشح می‌کنند که در تنظیم فشار خون، متابولیسم، پاسخ بدن به استرس، عملکرد سیستم ایمنی و تعادل آب و نمک نقش دارند. 
هر غده آدرنال از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
 قشر غده فوق کلیوی
قشر یا بخش بیرونی غده، هورمون‌های استروئیدی را تولید می‌کند؛ از جمله:

•  کورتیزول
•  آلدوسترون
•  آندروژن‌های آدرنال

مغز غده فوق کلیوی
بخش داخلی یا مدولا هورمون‌های مرتبط با واکنش سریع به استرس را تولید می‌کند، از جمله:

•  آدرنالین
•  نورآدرنالین

قشر و مغز آدرنال از نظر ساختار و عملکرد با یکدیگر متفاوت‌اند، اما هر دو برای حفظ تعادل طبیعی بدن اهمیت دارند.

غدد فوق کلیوی چه هورمون‌هایی تولید می‌کنند؟
هورمون‌های آدرنال بر بسیاری از فعالیت‌های حیاتی بدن اثر می‌گذارند. افزایش یا کاهش هرکدام می‌تواند علائم متفاوتی ایجاد کند.
 کورتیزول
کورتیزول در پاسخ بدن به استرس، تنظیم قند خون، فشار خون، متابولیسم و کنترل التهاب نقش دارد. کاهش شدید آن می‌تواند به نارسایی آدرنال منجر شود و افزایش طولانی‌مدت آن با سندرم کوشینگ ارتباط دارد. 
 آلدوسترون
آلدوسترون با تنظیم سدیم، پتاسیم و آب بدن به کنترل حجم خون و فشار خون کمک می‌کند. افزایش بیش از حد آن می‌تواند باعث فشار خون بالا و کاهش پتاسیم شود؛ درحالی‌که کمبود آن ممکن است با افت فشار، کم‌آبی و اختلال الکترولیت‌ها همراه باشد.
آدرنالین و نورآدرنالین
این هورمون‌ها هنگام ترس، خطر یا استرس شدید آزاد می‌شوند و بدن را برای واکنش سریع آماده می‌کنند. افزایش آن‌ها موجب بالا رفتن ضربان قلب، فشار خون و جریان خون عضلات می‌شود.
 آندروژن‌های آدرنال
این هورمون‌ها در رشد موهای بدن، بلوغ و برخی ویژگی‌های جنسی نقش دارند. تولید غیرطبیعی آن‌ها ممکن است باعث رشد موهای زائد، آکنه یا تغییرات بلوغ شود.

بیماری‌های غدد فوق کلیوی چیست؟
بیماری‌های غدد فوق کلیوی زمانی ایجاد می‌شوند که این غدد هورمون‌ها را کمتر یا بیشتر از میزان موردنیاز بدن تولید کنند یا در ساختار آن‌ها توده، التهاب، خونریزی یا آسیب ایجاد شود. اختلالات آدرنال ممکن است به علت موارد زیر رخ دهند:

•  بیماری‌های خودایمنی
•  مصرف یا قطع نادرست داروهای کورتونی
•  مشکلات غده هیپوفیز
•  تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم
•  اختلالات ژنتیکی
•  عفونت‌ها
•  خونریزی در غدد آدرنال
•  جراحی یا آسیب غدد فوق کلیوی

داروهای استروئیدی نیز می‌توانند بر عملکرد محور هیپوفیز و آدرنال اثر بگذارند. قطع ناگهانی آن‌ها پس از مصرف طولانی‌مدت ممکن است زمینه نارسایی آدرنال را ایجاد کند و نباید بدون نظر پزشک انجام شود. 

 علائم بیماری‌های غدد فوق کلیوی چیست؟
علائم به نوع بیماری و کمبود یا افزایش هورمون بستگی دارند. برخی اختلالات به‌آرامی ایجاد می‌شوند و برخی دیگر با حمله‌های ناگهانی ظاهر می‌شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

•  خستگی طولانی‌مدت
• ضعف عضلانی
•  کاهش یا افزایش غیرعادی وزن
•  فشار خون بالا یا پایین
•  سرگیجه هنگام ایستادن
•  تهوع، استفراغ یا درد شکم
•  تپش قلب
•  تعریق شدید
•  سردردهای حمله‌ای
•  تغییر رنگ یا تیرگی پوست
•  کبودی آسان پوست
•  خطوط بنفش روی شکم
•  افزایش قند خون
•  اختلال سدیم یا پتاسیم خون
•  نامنظم شدن قاعدگی
•  افزایش موهای زائد در زنان

وجود یکی از این علائم الزاماً به معنای بیماری آدرنال نیست. برای مثال، خستگی و ضعف می‌توانند در کم‌خونی، بیماری تیروئید، اختلال خواب و مشکلات تغذیه‌ای نیز دیده شوند.

 بیماری آدیسون چیست؟
بیماری آدیسون نوعی نارسایی اولیه غدد فوق کلیوی است. در این بیماری، خود غدد آدرنال آسیب می‌بینند و نمی‌توانند کورتیزول کافی تولید کنند. در بسیاری از بیماران، تولید آلدوسترون نیز کاهش پیدا می‌کند. 
یکی از مهم‌ترین علل بیماری آدیسون، حمله اشتباه سیستم ایمنی به قشر غده فوق کلیوی است. عفونت‌ها، خونریزی، برخی بیماری‌های ژنتیکی و گسترش بعضی سرطان‌ها نیز می‌توانند از علل دیگر باشند.
 علائم بیماری آدیسون
علائم معمولاً به‌آرامی ایجاد می‌شوند:

•  خستگی مزمن
•  ضعف عضلانی
•  کاهش اشتها
•  کاهش وزن
•  درد شکم
•  تهوع یا اسهال
•  افت فشار خون
•  سرگیجه
•  تمایل زیاد به خوردن نمک
•  تیرگی پوست
•  افت قند خون

خستگی، ضعف عضلانی، کاهش اشتها، کاهش وزن و درد شکم از علائم شایع نارسایی آدرنال هستند.

بحران آدرنال چیست و چرا خطرناک است؟
بحران آدرنال یا Adrenal Crisis یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است که در آن میزان کورتیزول بدن به‌شدت کاهش پیدا می‌کند. این عارضه ممکن است در فرد مبتلا به نارسایی آدرنال و در اثر عفونت، جراحی، آسیب، استفراغ مداوم یا قطع دارو ایجاد شود. نشانه‌های هشدار عبارت‌اند از:

• ضعف شدید و ناگهانی
•  افت شدید فشار خون
•  استفراغ یا اسهال مکرر
•  درد شدید شکم یا کمر
•  گیجی یا کاهش هوشیاری
•  افت قند خون
•  کم‌آبی بدن

درمان بحران آدرنال باید فوراً در بیمارستان آغاز شود و معمولاً شامل تزریق کورتیکواستروئید و سرم وریدی است. در صورت شک به بحران آدرنال، منتظر بهبود خودبه‌خودی نمانید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

نارسایی ثانویه غدد فوق کلیوی چیست؟
در نارسایی ثانویه آدرنال، مشکل اصلی معمولاً در خود غدد فوق کلیوی نیست، بلکه غده هیپوفیز مقدار کافی هورمون ACTH تولید نمی‌کند. ACTH هورمونی است که غدد آدرنال را برای ساخت کورتیزول تحریک می‌کند.
وقتی ACTH کاهش پیدا کند، ترشح کورتیزول نیز پایین می‌آید. برخلاف بیماری آدیسون، در بسیاری از موارد نارسایی ثانویه، تولید آلدوسترون تا حد زیادی حفظ می‌شود؛ زیرا کنترل این هورمون بیشتر به سیستم رنین–آنژیوتانسین وابسته است.
علل شایع نارسایی ثانویه آدرنال

•  مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتونی
•  قطع ناگهانی کورتون پس از مصرف طولانی
•  تومور یا جراحی غده هیپوفیز
•  پرتودرمانی ناحیه هیپوفیز
•  آسیب یا بیماری‌های هیپوتالاموس
•  خونریزی یا التهاب هیپوفیز

 علائم نارسایی ثانویه

• خستگی و ضعف
•  کاهش اشتها
•  کاهش وزن
•  افت قند خون
•  تهوع
•  درد عضلات یا مفاصل
•  افت فشار خون در برخی بیماران

در نارسایی ثانویه معمولاً تیرگی واضح پوست و تمایل شدید به خوردن نمک کمتر از بیماری آدیسون دیده می‌شود. نارسایی آدرنال ممکن است اولیه، ثانویه یا ثالثیه باشد و تشخیص نوع آن برای انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد. 

سندرم کوشینگ چیست؟
سندرم کوشینگ زمانی ایجاد می‌شود که بدن برای مدت طولانی در معرض مقدار بیش از حد هورمون کورتیزول قرار بگیرد. این وضعیت ممکن است بر اثر مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتونی یا تولید بیش از حد کورتیزول در بدن ایجاد شود. 
علت‌های سندرم کوشینگ

• مصرف طولانی‌مدت پردنیزولون، دگزامتازون و سایر کورتون‌ها
• تومور هیپوفیز تولیدکننده ACTH
•  تومور غده فوق کلیوی تولیدکننده کورتیزول
•  تولید ACTH توسط بعضی تومورهای خارج از هیپوفیز

اصطلاح بیماری کوشینگ به حالتی گفته می‌شود که علت افزایش کورتیزول، تومور هیپوفیز تولیدکننده ACTH باشد؛ اما سندرم کوشینگ عنوان کلی تمام وضعیت‌هایی است که با افزایش مزمن کورتیزول همراه‌اند. 
علائم سندرم کوشینگ

•  افزایش وزن به‌ویژه در شکم و بالاتنه
•  گرد شدن صورت
•  تجمع چربی پشت گردن
•  نازک شدن دست‌ها و پاها
•  ضعف عضلات ران و شانه
•  ایجاد خطوط پهن بنفش روی شکم
•  کبودی آسان پوست
•  دیر خوب شدن زخم‌ها
•  افزایش فشار خون
• افزایش قند خون
•  پوکی استخوان
•  آکنه و افزایش موهای زائد در زنان
•  نامنظم شدن قاعدگی
•  کاهش میل جنسی
•  تغییرات خلقی، اضطراب یا افسردگی

کورتیزول در تنظیم فشار خون، قند خون، التهاب و تبدیل غذا به انرژی نقش دارد؛ بنابراین افزایش طولانی‌مدت آن می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را درگیر کند. 

جدول مقایسه بیماری آدیسون و سندرم کوشینگ

ویژگی	بیماری آدیسون	سندرم کوشینگ
اختلال اصلی	کمبود کورتیزول	افزایش مزمن کورتیزول
تغییر وزن	معمولاً کاهش وزن	معمولاً افزایش وزن مرکزی
فشار خون	اغلب پایین	اغلب بالا
پوست	تیرگی پوست ممکن است دیده شود	نازک شدن، کبودی و خطوط بنفش
عضلات	ضعف عمومی	ضعف عضلات ران و شانه
قند خون	ممکن است کاهش یابد	معمولاً افزایش می‌یابد
پتاسیم	ممکن است افزایش پیدا کند	ممکن است کاهش پیدا کند
درمان کلی	جایگزینی هورمون	رفع علت افزایش کورتیزول
وضعیت اورژانسی	بحران آدرنال	عوارض قلبی و متابولیک شدید

سندرم کوشینگ چگونه تشخیص داده می‌شود؟
از آنجا که علائم کوشینگ ممکن است با چاقی، دیابت، افسردگی یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک شباهت داشته باشد، تشخیص آن فقط با مشاهده ظاهر بیمار انجام نمی‌شود.
آزمایش‌های رایج شامل موارد زیر است:

•  کورتیزول آزاد ادرار 24 ساعته
  میزان کورتیزول دفع‌شده در ادرار طی یک شبانه‌روز اندازه‌گیری می‌شود.
•  کورتیزول بزاق در اواخر شب
  در حالت طبیعی، کورتیزول شب‌ها کاهش پیدا می‌کند. بالا بودن آن در اواخر شب می‌تواند به نفع سندرم کوشینگ باشد.
•  تست سرکوب با دگزامتازون
  فرد مقدار مشخصی دگزامتازون مصرف می‌کند و سپس سطح کورتیزول اندازه‌گیری می‌شود. در افراد سالم، دگزامتازون باید ترشح کورتیزول را کاهش دهد.

پس از تأیید افزایش کورتیزول، آزمایش ACTH و تصویربرداری از هیپوفیز یا غدد آدرنال برای مشخص شدن علت انجام می‌شود.

 فئوکروموسیتوما چیست؟
فئوکروموسیتوما نوعی تومور نادر است که معمولاً از بخش مرکزی غده فوق کلیوی ایجاد می‌شود و مقدار زیادی هورمون‌های آدرنالین و نورآدرنالین تولید می‌کند.
این تومورها اغلب خوش‌خیم هستند، اما ترشح ناگهانی هورمون‌ها می‌تواند باعث افزایش شدید فشار خون و عوارض قلبی شود. فئوکروموسیتوما یکی از تومورهای آدرنال است که می‌تواند هورمون‌های آدرنالین را بیش از حد تولید کند. 
علائم فئوکروموسیتوما

•  سردرد شدید
•  تپش قلب
•  تعریق زیاد

علائم دیگر ممکن است شامل موارد زیر باشند:

•  فشار خون بالا یا حمله‌ای
•  لرزش
•  اضطراب شدید
•  رنگ‌پریدگی
•  درد قفسه سینه
•  کاهش وزن
•  احساس ترس ناگهانی
•  افزایش قند خون

حمله‌ها ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشند و با استرس، ورزش، جراحی یا بعضی داروها تحریک شوند.
فئوکروموسیتوما چگونه تشخیص و درمان می‌شود؟
پزشک معمولاً ابتدا میزان متانفرین‌ها را در خون یا ادرار 24 ساعته بررسی می‌کند. متانفرین‌ها محصولات تجزیه آدرنالین و نورآدرنالین هستند و برای تشخیص این تومور کاربرد دارند. پس از تأیید آزمایش، از CT یا MRI برای پیدا کردن محل تومور استفاده می‌شود.
 درمان فئوکروموسیتوما
درمان اصلی معمولاً جراحی است، اما بیمار باید پیش از عمل با داروهای مخصوص آماده شود تا خطر افزایش ناگهانی فشار خون کاهش یابد. ترتیب درمان معمولاً شامل:
1. تجویز داروی مسدودکننده آلفا
2. کنترل فشار خون و حجم مایعات بدن
3. در صورت نیاز، افزودن داروی کنترل ضربان قلب
4. برداشتن تومور با جراحی
مصرف خودسرانه داروی بتابلوکر بدون کنترل اولیه گیرنده‌های آلفا می‌تواند خطرناک باشد؛ بنابراین درمان باید توسط تیم تخصصی انجام شود.

آلدوسترونیسم اولیه چیست؟
آلدوسترونیسم اولیه یا سندرم کان زمانی رخ می‌دهد که یک یا هر دو غده فوق کلیوی مقدار بیش از حد آلدوسترون تولید کنند. افزایش آلدوسترون باعث نگهداری سدیم و آب و دفع بیشتر پتاسیم می‌شود؛ در نتیجه ممکن است فشار خون افزایش یابد و سطح پتاسیم خون پایین بیاید. 
 علت‌های آلدوسترونیسم اولیه

•  آدنوم خوش‌خیم تولیدکننده آلدوسترون
•  بزرگ شدن دوطرفه غدد فوق کلیوی
•  موارد ژنتیکی نادر
•  به‌ندرت تومور بدخیم آدرنال

 علائم احتمالی
بسیاری از بیماران فقط فشار خون بالا دارند. علائم کاهش پتاسیم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

•  ضعف عضلانی
•  گرفتگی عضلات
•  خستگی
•  تشنگی زیاد
•  تکرر ادرار
•  تپش قلب

پتاسیم طبیعی، آلدوسترونیسم اولیه را کاملاً رد نمی‌کند؛ به همین دلیل در افراد دارای فشار خون مقاوم، بررسی تخصصی ممکن است لازم باشد.

 آلدوسترونیسم اولیه چگونه تشخیص داده می‌شود؟
آزمایش اولیه معمولاً اندازه‌گیری موارد زیر است:

•  آلدوسترون خون
•  رنین خون
•  نسبت آلدوسترون به رنین
•  پتاسیم خون

اگر نتیجه غربالگری مشکوک باشد، ممکن است آزمایش تأییدی انجام شود. پس از تشخیص، CT غدد فوق کلیوی و در برخی بیماران نمونه‌گیری از وریدهای آدرنال برای تعیین یک‌طرفه یا دوطرفه بودن بیماری کاربرد دارد.
درمان آلدوسترونیسم اولیه
اگر یک غده به‌تنهایی مسئول تولید بیش از حد آلدوسترون باشد، ممکن است جراحی توصیه شود. در بیماری دوطرفه یا بیمارانی که امکان جراحی ندارند، معمولاً از داروهایی مانند موارد زیر استفاده می‌شود:

•  اسپیرونولاکتون
•  اپلرنون

کنترل فشار خون، بررسی پتاسیم و پایش عملکرد کلیه در طول درمان ضروری است.

 تومورهای غده فوق کلیوی
توده‌های آدرنال ممکن است هنگام تصویربرداری شکم به‌طور اتفاقی کشف شوند. به این وضعیت توده اتفاقی آدرنال یا Adrenal Incidentaloma گفته می‌شود. بسیاری از این توده‌ها خوش‌خیم و بدون فعالیت هورمونی هستند، اما پزشک باید دو سؤال اصلی را بررسی کند:
1. آیا توده هورمون اضافی تولید می‌کند؟
2. آیا ویژگی مشکوک به سرطان دارد؟
توده آدرنال ممکن است کورتیزول، آلدوسترون، آدرنالین یا آندروژن اضافی تولید کند. ارزیابی معمولاً شامل آزمایش‌های هورمونی و بررسی ویژگی‌های توده در CT یا MRI است. 
 چه توده‌هایی ممکن است نیاز به جراحی داشته باشند؟

•  توده‌های هورمون‌ساز
•  توده‌های مشکوک در تصویربرداری
•  توده‌هایی که رشد قابل توجه دارند
•  توده‌های بزرگ بر اساس ارزیابی تیم پزشکی
•  موارد مشکوک به سرطان آدرنال

اندازه توده به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست و ظاهر تصویربرداری، سرعت رشد، فعالیت هورمونی و شرایط بیمار نیز اهمیت دارند.

جدول مقایسه اختلالات هورمونی غده فوق کلیوی

بیماری	هورمون درگیر	فشار خون	تغییر وزن	نشانه مهم
آدیسون	کاهش کورتیزول و آلدوسترون	پایین	کاهش وزن	تیرگی پوست و ضعف
کوشینگ	افزایش کورتیزول	بالا	افزایش وزن مرکزی	خطوط بنفش و صورت گرد
فئوکروموسیتوما	افزایش کاتکول‌آمین‌ها	حمله‌ای یا بالا	گاهی کاهش وزن	سردرد، تعریق و تپش قلب
آلدوسترونیسم اولیه	افزایش آلدوسترون	بالا و مقاوم	معمولاً بدون تغییر مشخص	کاهش پتاسیم و ضعف
تومور غیرهورمونی	بدون افزایش هورمون	ممکن است طبیعی باشد	معمولاً بدون تغییر	اغلب کشف اتفاقی

 هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق کلیوی چیست؟
هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق کلیوی یا CAH گروهی از اختلالات ژنتیکی است که در آن‌ها بدن نمی‌تواند بعضی از هورمون‌های غده آدرنال را به‌درستی تولید کند. این بیماری از زمان تولد وجود دارد، اما شدت و زمان بروز علائم در افراد مختلف یکسان نیست.
در بیشتر موارد، نقص یکی از آنزیم‌های ضروری برای تولید کورتیزول وجود دارد. وقتی مقدار کورتیزول کاهش پیدا می‌کند، غده هیپوفیز ACTH بیشتری ترشح می‌کند و تحریک مداوم غدد فوق کلیوی باعث بزرگ شدن آن‌ها و افزایش تولید برخی هورمون‌های دیگر، به‌خصوص آندروژن‌ها می‌شود.
 انواع هیپرپلازی مادرزادی آدرنال
این بیماری معمولاً در دو گروه اصلی قرار می‌گیرد:

• نوع کلاسیک
  نوع کلاسیک شدیدتر است و اغلب در دوران نوزادی یا کودکی تشخیص داده می‌شود. در بعضی نوزادان، کمبود آلدوسترون موجب دفع شدید نمک و آب بدن می‌شود.
• نوع غیرکلاسیک
  نوع غیرکلاسیک خفیف‌تر است و ممکن است تا نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده نشود. علائم آن بیشتر به افزایش آندروژن‌ها مربوط است.

علائم احتمالی

•  کم‌آبی و افت فشار خون
•  استفراغ و بی‌حالی در نوزاد
•  اختلال سدیم و پتاسیم
•  رشد سریع در کودکی
•  بلوغ زودرس
•  آکنه شدید
•  افزایش موهای زائد
•  نامنظم شدن قاعدگی
•  مشکلات باروری
•  کوتاهی قد نهایی در بعضی بیماران

در نوع شدید، بحران دفع نمک می‌تواند خطرناک باشد و به درمان سریع نیاز دارد. تشخیص معمولاً با آزمایش‌های هورمونی و در برخی موارد آزمایش ژنتیکی انجام می‌شود.

هیپرپلازی مادرزادی آدرنال چگونه درمان می‌شود؟
هدف درمان، جایگزین کردن هورمون‌های کاهش‌یافته، جلوگیری از بحران آدرنال و کنترل تولید بیش از حد آندروژن‌هاست. درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

•  داروهای جایگزین کورتیزول
•  داروهای جایگزین آلدوسترون در صورت نیاز
•  مکمل نمک در بعضی نوزادان
• پایش رشد و بلوغ کودک
•  بررسی فشار خون و الکترولیت‌ها
•  مشاوره ژنتیک
•  ارزیابی باروری در سنین بالاتر

مقدار دارو باید بر اساس سن، وزن، وضعیت رشد، نتایج آزمایش‌ها و شرایط بیمار تنظیم شود. مصرف بیش از حد دارو می‌تواند علائمی شبیه سندرم کوشینگ ایجاد کند و مصرف ناکافی نیز خطر افزایش آندروژن‌ها یا بحران آدرنال را بالا می‌برد.
بیماران مبتلا باید بدانند که در زمان تب شدید، جراحی، آسیب یا بیماری جدی ممکن است طبق دستور پزشک به افزایش موقت دوز کورتون نیاز داشته باشند.

 سرطان غده فوق کلیوی چیست؟
سرطان قشر غده فوق کلیوی یا کارسینوم قشر آدرنال نوعی سرطان نادر است که از بخش خارجی غده فوق کلیوی منشأ می‌گیرد. این تومور ممکن است هورمون تولید کند یا بدون فعالیت هورمونی باشد.
برخی تومورها با تولید بیش از حد کورتیزول، آندروژن، استروژن یا آلدوسترون باعث ایجاد علائم هورمونی می‌شوند. تومورهای غیرهورمونی ممکن است زمانی تشخیص داده شوند که بزرگ شده و بر اندام‌های اطراف فشار وارد کنند.
علائم احتمالی سرطان آدرنال

•  درد یا احساس فشار در شکم یا پهلو
•  وجود توده شکمی
•  کاهش وزن غیرقابل توضیح
•  کاهش اشتها
•  ضعف یا خستگی
•  افزایش سریع وزن مرکزی
•  فشار خون بالا
•  خطوط بنفش روی پوست
•  افزایش موهای زائد در زنان
•  بم شدن صدا
•  بلوغ زودرس در کودکان
•  بزرگ شدن پستان در مردان
•  کاهش میل جنسی

وجود این علائم به معنای سرطان نیست؛ زیرا بیماری‌های خوش‌خیم و اختلالات هورمونی شایع‌تر نیز می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. جراحی برای برداشتن کامل غده و تومور، یکی از درمان‌های اصلی سرطان قشر آدرنال است. در بعضی مراحل بیماری، دارودرمانی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی نیز ممکن است به برنامه درمان افزوده شود. بسیاری از توده‌های اتفاقی آدرنال فعالیت هورمونی ندارند و ممکن است فقط به پیگیری نیاز داشته باشند؛ اما تصمیم‌گیری باید بر پایه ویژگی‌های تصویربرداری، اندازه، رشد و نتیجه آزمایش‌های هورمونی انجام شود. 

بیماری‌های غدد فوق کلیوی چگونه تشخیص داده می‌شوند؟
تشخیص بیماری‌های آدرنال معمولاً در چند مرحله انجام می‌شود. پزشک ابتدا درباره علائم، سابقه مصرف داروهای کورتونی، سابقه خانوادگی، فشار خون و تغییرات وزن سؤال می‌کند. سپس بر اساس اختلال احتمالی، آزمایش‌های مناسب درخواست می‌شود.
هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص تمام بیماری‌های آدرنال وجود ندارد. انتخاب آزمایش به این بستگی دارد که پزشک به کمبود یا افزایش کدام هورمون مشکوک باشد.
 معاینه و بررسی سابقه پزشکی
پزشک ممکن است موارد زیر را بررسی کند:

•  فشار خون در حالت نشسته و ایستاده
•  رنگ و ضخامت پوست
•  تجمع چربی در شکم و صورت
•  ضعف عضلات
•  کبودی و خطوط پوستی
•  علائم کم‌آبی
•  رشد موهای زائد
•  سابقه حمله‌های سردرد و تپش قلب
•  داروها، مکمل‌ها و تزریق‌های کورتونی

کرم‌های استروئیدی، اسپری‌ها، تزریق‌های مفصلی و بعضی داروهای تنفسی نیز باید به پزشک اعلام شوند؛ زیرا مصرف طولانی یا دوز بالای آن‌ها ممکن است بر محور هیپوفیز و آدرنال اثر بگذارد.

 آزمایش‌های خون برای بررسی غدد فوق کلیوی
آزمایش خون می‌تواند سطح هورمون‌ها، الکترولیت‌ها و بعضی پیامدهای اختلالات آدرنال را نشان دهد.
 آزمایش کورتیزول
کورتیزول معمولاً در ساعات اولیه صبح بالاتر است؛ بنابراین زمان نمونه‌گیری اهمیت دارد. پایین بودن کورتیزول صبحگاهی ممکن است احتمال نارسایی آدرنال را مطرح کند، اما همیشه برای تشخیص قطعی کافی نیست.
 آزمایش ACTH
ACTH توسط غده هیپوفیز ترشح می‌شود. اندازه‌گیری هم‌زمان ACTH و کورتیزول به تشخیص محل اختلال کمک می‌کند:

•  کورتیزول پایین و ACTH بالا: بیشتر به نفع نارسایی اولیه آدرنال
•  کورتیزول پایین و ACTH پایین یا نامتناسب: بیشتر به نفع نارسایی ثانویه یا ثالثیه

 تست تحریک ACTH
در این آزمایش ابتدا سطح کورتیزول اندازه‌گیری می‌شود، سپس ACTH مصنوعی تزریق شده و کورتیزول دوباره بررسی می‌شود. پاسخ ناکافی کورتیزول می‌تواند نشان‌دهنده نارسایی آدرنال باشد. NIDDK آزمایش خون و تست تحریک ACTH را از ابزارهای مهم ارزیابی نارسایی آدرنال معرفی می‌کند. 
 آلدوسترون و رنین
برای بررسی آلدوسترونیسم اولیه، سطح آلدوسترون و رنین و نسبت میان آن‌ها اندازه‌گیری می‌شود. وضعیت بدن، مصرف نمک، سطح پتاسیم و بعضی داروهای فشار خون می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.
 متانفرین‌ها
متانفرین خون یا ادرار برای بررسی فئوکروموسیتوما درخواست می‌شود. استرس، بعضی داروها و شرایط نمونه‌گیری می‌توانند بر نتیجه اثر بگذارند؛ بنابراین رعایت دستورهای آزمایشگاه اهمیت دارد.
 الکترولیت‌ها و قند خون
پزشک ممکن است موارد زیر را نیز بررسی کند:

•  سدیم
•  پتاسیم
•  قند خون
•  اوره و کراتینین
•  بی‌کربنات
•  شمارش سلول‌های خونی

تغییر سدیم و پتاسیم می‌تواند سرنخی از اختلال آلدوسترون یا بحران آدرنال باشد، اما نتیجه طبیعی بیماری آدرنال را کاملاً رد نمی‌کند.

 جدول آزمایش‌های مهم بیماری‌های غدد فوق کلیوی

بیماری	هورمون درگیر	فشار خون	تغییر وزن	نشانه مهم
آدیسون	کاهش کورتیزول و آلدوسترون	پایین	کاهش وزن	تیرگی پوست و ضعف
کوشینگ	افزایش کورتیزول	بالا	افزایش وزن مرکزی	خطوط بنفش و صورت گرد
فئوکروموسیتوما	افزایش کاتکول‌آمین‌ها	حمله‌ای یا بالا	گاهی کاهش وزن	سردرد، تعریق و تپش قلب
آلدوسترونیسم اولیه	افزایش آلدوسترون	بالا و مقاوم	معمولاً بدون تغییر مشخص	کاهش پتاسیم و ضعف
تومور غیرهورمونی	بدون افزایش هورمون	ممکن است طبیعی باشد	معمولاً بدون تغییر	اغلب کشف اتفاقی

آزمایش ادرار و بزاق چه کاربردی دارند؟
بعضی هورمون‌ها در طول شبانه‌روز تغییر می‌کنند. به همین دلیل، اندازه‌گیری یک نمونه خون ممکن است همیشه تصویر کاملی از وضعیت هورمونی ارائه نکند.
 ادرار 24 ساعته
در این روش، تمام ادرار فرد در یک دوره 24 ساعته جمع‌آوری می‌شود. این آزمایش ممکن است برای اندازه‌گیری موارد زیر به کار رود:

•  کورتیزول آزاد ادرار
•  متانفرین‌ها
•  کاتکول‌آمین‌ها

جمع‌آوری ناقص ادرار می‌تواند نتیجه را غیرقابل اعتماد کند؛ بنابراین بیمار باید دستورالعمل آزمایشگاه را به‌دقت رعایت کند.
کورتیزول بزاق شبانه
کورتیزول در حالت طبیعی در ساعات پایانی شب پایین است. باقی ماندن آن در سطح بالا می‌تواند یکی از نشانه‌های اختلال ریتم کورتیزول و سندرم کوشینگ باشد.این آزمایش ساده است، اما زمان نمونه‌گیری، خواب، استرس، خون‌ریزی لثه و بعضی داروها ممکن است روی نتیجه اثر بگذارند.

CT و MRI غدد فوق کلیوی
پس از آنکه آزمایش‌های هورمونی احتمال یک اختلال را مطرح کردند، پزشک ممکن است تصویربرداری درخواست کند.
سی‌تی‌اسکن
CT می‌تواند اطلاعاتی درباره این موارد ارائه دهد:

• اندازه توده
•  شکل و مرزهای آن
• تراکم بافت
•  وجود خونریزی یا کلسیفیکاسیون
•  ارتباط با اندام‌های اطراف
•  احتمال خوش‌خیم یا مشکوک بودن توده

 ام‌آر‌آی
MRI در بعضی شرایط برای بررسی دقیق‌تر بافت توده، فئوکروموسیتوما یا بیمارانی که محدودیت استفاده از CT دارند، به کار می‌رود.
تصویربرداری از هیپوفیز
در صورتی که افزایش یا کاهش هورمون‌ها به اختلال هیپوفیز مربوط باشد، ممکن است MRI هیپوفیز انجام شود. نکته مهم این است که ابتدا باید اختلال هورمونی با آزمایش‌های مناسب ارزیابی شود. مشاهده یک توده در تصویر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همان توده علت علائم بیمار است.

نمونه‌گیری از وریدهای غدد فوق کلیوی چیست؟
نمونه‌گیری ورید آدرنال یا AVS روشی تخصصی است که بیشتر در برخی بیماران مبتلا به آلدوسترونیسم اولیه انجام می‌شود. در این روش، متخصص رادیولوژی مداخله‌ای نمونه خون را از ورید هر دو غده آدرنال می‌گیرد تا مشخص شود تولید بیش از حد آلدوسترون:

•  از یک غده انجام می‌شود؛
•  یا هر دو غده درگیر هستند.

این تفاوت برای انتخاب درمان اهمیت دارد. اگر یک غده مسئول باشد، جراحی ممکن است مؤثر باشد؛ اما در درگیری دوطرفه، معمولاً درمان دارویی انتخاب می‌شود. CT به‌تنهایی همیشه نمی‌تواند منبع تولید آلدوسترون را مشخص کند؛ زیرا ممکن است یک توده کوچک غیرهورمونی در یک سمت وجود داشته باشد و غده سمت دیگر هورمون اضافی تولید کند.

بیماری‌های غدد فوق کلیوی چگونه درمان می‌شوند؟
درمان کاملاً به نوع بیماری، هورمون درگیر، شدت علائم، سن بیمار و وجود توده بستگی دارد. برخی بیماران به جایگزینی دائمی هورمون نیاز دارند و برخی دیگر با جراحی درمان می‌شوند.
 درمان جایگزینی هورمون
در نارسایی آدرنال، دارو برای جایگزین کردن کورتیزول و گاهی آلدوسترون تجویز می‌شود. بیمار باید دارو را منظم مصرف کند و بدون نظر پزشک مقدار آن را تغییر ندهد.
کاهش تولید هورمون
در بیماری‌هایی مانند کوشینگ، آلدوسترونیسم یا بعضی تومورها، داروهایی برای کاهش تولید هورمون یا مسدود کردن اثر آن استفاده می‌شود.
جراحی غده فوق کلیوی
جراحی ممکن است در موارد زیر توصیه شود:

•  فئوکروموسیتوما
•  تومور تولیدکننده آلدوسترون در یک غده
•  تومور تولیدکننده کورتیزول
•  توده مشکوک به بدخیمی
•  سرطان آدرنال
•  برخی توده‌های در حال رشد

جراحی سرطان آدرنال معمولاً با هدف برداشتن کامل غده و بافت سرطانی انجام می‌شود. 
پیگیری بدون جراحی
بعضی توده‌های کوچک، خوش‌خیم و غیرهورمونی ممکن است نیاز به جراحی نداشته باشند و بر اساس نظر پزشک با آزمایش یا تصویربرداری پیگیری شوند. 

 جراحی غده فوق کلیوی چگونه انجام می‌شود؟
عمل برداشتن غده فوق کلیوی را آدرنالکتومی می‌نامند. این جراحی ممکن است با روش کم‌تهاجمی یا جراحی باز انجام شود.
جراحی کم‌تهاجمی
در بعضی توده‌های کوچک و محدود، جراحی لاپاراسکوپی یا رباتیک انجام می‌شود. در این روش معمولاً برش‌ها کوچک‌تر و دوره نقاهت کوتاه‌تر است.
 جراحی باز
در توده‌های بزرگ، مشکوک به سرطان یا دارای درگیری بافت‌های اطراف، ممکن است جراحی باز ترجیح داده شود تا امکان برداشتن کامل توده فراهم باشد.
 مراقبت‌های قبل از جراحی
پیش از جراحی ممکن است موارد زیر لازم باشد:

•  تنظیم فشار خون
•  اصلاح پتاسیم
•  کنترل قند خون
•  آماده‌سازی دارویی فئوکروموسیتوما
•  ارزیابی قلب و بیهوشی
•  بررسی سطح هورمون‌ها

مراقبت بعد از عمل
پس از برداشتن تومور تولیدکننده هورمون، بدن ممکن است برای مدتی نتواند مقدار طبیعی هورمون تولید کند. به همین دلیل گاهی بیمار به مصرف موقت یا دائمی داروی جایگزین هورمون نیاز دارد.

 زندگی پس از برداشتن یک یا هر دو غده آدرنال
اگر فقط یک غده آدرنال برداشته شود و غده دیگر سالم باشد، معمولاً غده باقی‌مانده می‌تواند هورمون‌های موردنیاز بدن را تولید کند. بااین‌حال، در بعضی بیماران به‌خصوص پس از درمان کوشینگ، ممکن است تا زمان بازیابی عملکرد طبیعی به دارو نیاز باشد. اگر هر دو غده برداشته شوند، بیمار باید تا پایان عمر هورمون‌های آدرنال را با دارو جایگزین کند. این بیماران باید:

•  داروها را منظم مصرف کنند؛
•  از قطع ناگهانی کورتون پرهیز کنند؛
•  برنامه افزایش دوز دارو در زمان بیماری را بدانند؛
•  کارت یا دستبند هشدار پزشکی همراه داشته باشند؛
•  داروی تزریقی اورژانسی را طبق آموزش پزشک در دسترس قرار دهند؛
•  علائم بحران آدرنال را بشناسند.

بحران آدرنال به تزریق فوری کورتیکواستروئید و سرم وریدی نیاز دارد و یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود. 

 عوارض بیماری‌های غدد فوق کلیوی
در صورت تشخیص دیرهنگام یا درمان نشدن، اختلالات غدد فوق کلیوی می‌توانند بر بسیاری از اندام‌های بدن اثر بگذارند. نوع عوارض به بیماری زمینه‌ای و هورمون درگیر بستگی دارد.
 عوارض بیماری آدیسون

• بحران آدرنال
•  افت شدید فشار خون
•  کم‌آبی بدن
•  شوک
•  کاهش هوشیاری
•  اختلال سدیم و پتاسیم
•  افت قند خون

عوارض سندرم کوشینگ

•  دیابت نوع 2
•  فشار خون بالا
•  پوکی استخوان
•  شکستگی استخوان
•  بیماری‌های قلبی و عروقی
•  عفونت‌های مکرر
• ضعف شدید عضلات
•  اختلالات خلقی

 عوارض فئوکروموسیتوما

•  بحران فشار خون
•  سکته مغزی
•  سکته قلبی
•  نارسایی قلب
•  آریتمی‌های قلبی

عوارض آلدوسترونیسم اولیه

•  آسیب کلیه
•  بیماری قلبی
•  بزرگ شدن عضله قلب
•  کاهش پتاسیم شدید
•  آریتمی قلب

تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند احتمال بسیاری از این عوارض را کاهش دهد.

 آیا می‌توان از بیماری‌های غدد فوق کلیوی پیشگیری کرد؟
همه بیماری‌های آدرنال قابل پیشگیری نیستند؛ زیرا برخی از آن‌ها منشأ ژنتیکی یا خودایمنی دارند. با این حال، رعایت چند نکته می‌تواند خطر بعضی از مشکلات را کاهش دهد یا از بروز عوارض جلوگیری کند.

 تغذیه مناسب در بیماری‌های غدد فوق کلیوی
رژیم غذایی جایگزین درمان پزشکی نیست، اما می‌تواند در کنترل علائم و پیشگیری از عوارض نقش داشته باشد.
 در بیماری آدیسون

• مصرف مایعات کافی
•  مصرف نمک طبق توصیه پزشک
•  دریافت کافی کلسیم و ویتامین D
•  مصرف پروتئین مناسب
•  جلوگیری از افت قند خون با وعده‌های منظم

در سندرم کوشینگ

•  کاهش مصرف قندهای ساده
•  محدود کردن نمک
•  دریافت کافی پروتئین
•  مصرف لبنیات کم‌چرب
•  مصرف میوه و سبزیجات
•  کنترل وزن

در آلدوسترونیسم اولیه

•  کاهش مصرف نمک طبق توصیه پزشک
•  مصرف مواد غذایی حاوی پتاسیم فقط در صورت تأیید پزشک
•  کنترل فشار خون

 پس از جراحی آدرنال

•  مصرف منظم داروها
•  نوشیدن آب کافی
•  رعایت رژیم توصیه‌شده توسط پزشک
•  مراجعه منظم برای پیگیری

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه به پزشک ضروری است:

•  خستگی شدید و طولانی‌مدت
•  کاهش یا افزایش وزن بدون علت
•  فشار خون بالا یا پایین کنترل‌نشده
•  تپش قلب حمله‌ای
•  تعریق شدید
• تیرگی غیرعادی پوست
•  ضعف شدید عضلات
• افت مکرر قند خون
• کاهش پتاسیم خون
•  سردردهای شدید همراه با افزایش فشار خون
•  مشاهده توده آدرنال در تصویربرداری

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
علائم زیر ممکن است نشان‌دهنده بحران آدرنال یا عوارض شدید بیماری‌های آدرنال باشند:

•  افت شدید فشار خون
•  بیهوشی یا کاهش سطح هوشیاری
•  استفراغ یا اسهال شدید
•  درد شدید شکم
•  شوک
•  تپش قلب شدید همراه با درد قفسه سینه
•  بحران فشار خون

در چنین شرایطی، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

سوالات متداول (FAQ)
 آیا بیماری‌های غدد فوق کلیوی شایع هستند؟
بعضی از اختلالات مانند توده‌های اتفاقی آدرنال نسبتاً شایع‌ترند، اما بیماری‌هایی مانند آدیسون، فئوکروموسیتوما و سرطان آدرنال نادر محسوب می‌شوند.
 آیا همه توده‌های غده فوق کلیوی سرطانی هستند؟
خیر. بیشتر توده‌های آدرنال خوش‌خیم هستند و بسیاری از آن‌ها هورمون اضافی تولید نمی‌کنند. با این حال، بررسی تخصصی برای تشخیص نوع توده ضروری است.
 آیا استرس باعث بیماری غدد فوق کلیوی می‌شود؟
استرس به‌تنهایی علت بیماری‌های غدد فوق کلیوی نیست، اما می‌تواند علائم برخی بیماری‌ها را تشدید کند. همچنین در بیماران مبتلا به نارسایی آدرنال، استرس شدید ممکن است نیاز به افزایش موقت دوز دارو داشته باشد.
آیا بیماری‌های غدد فوق کلیوی درمان قطعی دارند؟|
بعضی بیماری‌ها مانند برخی تومورهای هورمون‌ساز پس از جراحی درمان می‌شوند، اما در بیماری‌هایی مانند آدیسون معمولاً درمان به‌صورت جایگزینی مادام‌العمر هورمون ادامه پیدا می‌کند.
آیا فشار خون بالا می‌تواند نشانه بیماری غدد فوق کلیوی باشد؟
بله. آلدوسترونیسم اولیه و فئوکروموسیتوما از علل مهم و قابل درمان فشار خون بالا هستند، به‌ویژه اگر فشار خون با داروهای معمول کنترل نشود.
آیا مصرف خودسرانه کورتون خطرناک است؟
بله. مصرف طولانی‌مدت یا قطع ناگهانی داروهای کورتونی می‌تواند عملکرد طبیعی غدد فوق کلیوی را مختل کند. این داروها باید فقط تحت نظر پزشک مصرف و تنظیم شوند.

جمع‌بندی
غدد فوق کلیوی اگرچه اندازه کوچکی دارند، اما نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل هورمونی بدن ایفا می‌کنند. این غدد با تولید کورتیزول، آلدوسترون، آدرنالین و سایر هورمون‌ها بر فشار خون، قند خون، متابولیسم، تعادل آب و نمک و پاسخ بدن به استرس اثر می‌گذارند. اگر دچار خستگی شدید، تغییرات غیرعادی وزن، فشار خون غیرطبیعی، تپش قلب حمله‌ای یا سایر علائم مشکوک هستید، مراجعه به متخصص غدد و انجام بررسی‌های لازم می‌تواند به تشخیص صحیح و درمان به‌موقع کمک کند.

منابع

https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases
https://www.endocrine.org/patient-engagement/endocrine-library
https://my.clevelandclinic.org/health/body/23005-adrenal-gland
https://my.clevelandclinic.org/health/articles/22187-cortisol
https://medlineplus.gov/adrenalglanddisorders.html
https://www.cancer.gov/types/adrenocortical
https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/adrenal-disorders

سلب مسئولیت پزشکی
این مقاله صرفاً با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست. در صورت مشاهده علائم مشکوک یا مصرف داروهای هورمونی، حتماً با متخصص غدد و متابولیسم مشورت کنید.