غده هیپوفیز؛ فرمانده کوچک هورمون‌های بدن که اختلال آن همه‌چیز را به‌هم می‌ریزد

به گزارش نبض نگار: غده‌ای تقریباً به اندازه یک نخود در پایه مغز می‌تواند بر رشد، سوخت‌وساز، عملکرد تیروئید، پاسخ بدن به استرس، باروری، تولید شیر و حتی تعادل آب بدن تأثیر بگذارد. این عضو کوچک غده هیپوفیز (ituitary Gland) نام دارد.
هیپوفیز یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم غدد درون‌ریز است و با ترشح هورمون‌های مختلف، فعالیت چندین غده و اندام را هماهنگ می‌کند. به همین دلیل در منابع عمومی گاهی از آن با عنوان «غده فرمانده» یاد می‌شود.
البته هیپوفیز به‌تنهایی فرمانده کل سیستم هورمونی نیست؛ خودش نیز تحت کنترل هیپوتالاموس و سازوکارهای بازخوردی هورمون‌ها قرار دارد. اختلال در این سیستم ممکن است علائمی بسیار متفاوت ایجاد کند؛ از خستگی و تغییر وزن گرفته تا اختلال قاعدگی، ناباروری، کاهش میل جنسی، مشکلات رشد و ترشح غیرطبیعی شیر.

 فهرست مطالب
غده هیپوفیز چیست؟
غده هیپوفیز دقیقاً کجاست؟
چرا به هیپوفیز غده فرمانده می‌گویند؟
 هیپوفیز چه کارهایی در بدن انجام می‌دهد؟
بخش‌های غده هیپوفیز
 مهم‌ترین هورمون‌های هیپوفیز کدام‌اند؟
 ارتباط غده هیپوفیز با تیروئید
 ارتباط هیپوفیز با غدد فوق کلیوی و کورتیزول
 نقش هیپوفیز در باروری زنان
 نقش هیپوفیز در باروری مردان
 نقش هورمون رشد در بدن
 پرولاکتین و نقش آن در بدن
 ارتباط هیپوفیز با تعادل آب بدن
 اختلال غده هیپوفیز چه علائمی دارد؟
 تومور هیپوفیز چیست؟
 کم‌کاری هیپوفیز چیست؟
 بیماری کوشینگ و ارتباط آن با هیپوفیز
آکرومگالی و افزایش هورمون رشد
پرولاکتینوما چیست؟
 بیماری‌های هیپوفیز چگونه تشخیص داده می‌شوند؟
 MRI هیپوفیز چه زمانی انجام می‌شود؟
 درمان بیماری‌های هیپوفیز چگونه است؟
 چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
سوالات متداول درباره غده هیپوفیز

غده هیپوفیز چیست؟
هیپوفیز غده کوچکی در قسمت پایینی مغز است که در یک حفره استخوانی به نام زین ترکی (Sella Turcica) قرار دارد. این غده از طریق ساختاری باریک به نام ساقه هیپوفیز با هیپوتالاموس ارتباط دارد. هیپوتالاموس بخشی از مغز است که اطلاعات مختلف مربوط به وضعیت بدن را دریافت می‌کند و از طریق پیام‌های عصبی و هورمونی بر عملکرد هیپوفیز اثر می‌گذارد. هیپوفیز نیز بر اساس این پیام‌ها، ترشح تعدادی از هورمون‌های مهم را تنظیم می‌کند.
به زبان ساده می‌توان گفت:
هیپوتالاموس --> هیپوفیز --> غدد و اندام‌های هدف
این شبکه به بدن اجازه می‌دهد میزان بسیاری از هورمون‌ها را متناسب با نیازهای بدن تنظیم کند.

غده هیپوفیز دقیقاً کجاست؟
هیپوفیز در قاعده مغز و تقریباً پشت بینی قرار گرفته است. قرارگیری آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در نزدیکی ساختارهای مهمی از جمله مسیرهای بینایی قرار دارد. به همین دلیل، اگر توده‌ای در هیپوفیز به اندازه قابل توجهی رشد کند، در بعضی بیماران ممکن است علاوه بر اختلالات هورمونی باعث سردرد یا اختلال میدان بینایی شود.

چرا به هیپوفیز غده فرمانده می‌گویند؟
دلیل این نام‌گذاری آن است که برخی هورمون‌های هیپوفیز به غدد دیگر فرمان می‌دهند که فعالیت خود را افزایش یا کاهش دهند. برای مثال:

• TSH → تیروئید
• ACTH → قشر غدد فوق‌کلیوی
• LH و FSH → تخمدان‌ها و بیضه‌ها

بنابراین هیپوفیز می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر تولید هورمون‌های تیروئیدی، کورتیزول، استروژن، پروژسترون و تستوسترون اثر بگذارد. همچنین هورمون رشد و پرولاکتین از هیپوفیز قدامی ترشح می‌شوند و اثرات مهمی بر بافت‌های بدن دارند.

هیپوفیز چه کارهایی در بدن انجام می‌دهد؟
عملکرد این غده تنها به یک هورمون محدود نمی‌شود. هیپوفیز در تنظیم مجموعه بزرگی از فرایندهای بدن نقش دارد، از جمله:

•  رشد استخوان‌ها و بافت‌ها
•  عملکرد غده تیروئید
•  تنظیم محور تولید کورتیزول
•  تخمک‌گذاری
•  چرخه قاعدگی
•  تولید استروژن و پروژسترون
•  تولید تستوسترون
•  اسپرم‌سازی
•  باروری زنان و مردان
•  تولید شیر پس از زایمان
•  تعادل آب بدن

به همین علت، بیماری هیپوفیز ممکن است علائم بسیار متفاوتی داشته باشد.

بخش‌های غده هیپوفیز
هیپوفیز از دو بخش اصلی تشکیل شده است که عملکرد متفاوتی دارند:
 1. هیپوفیز قدامی
هیپوفیز قدامی (Anterior Pituitary) بخش عمده غده را تشکیل می‌دهد و محل تولید چند هورمون بسیار مهم است. هورمون‌های مهم این بخش عبارت‌اند از:

•  TSH
•  ACTH
•  GH
•  پرولاکتین
•  LH
•  FSH

هر یک از این هورمون‌ها وظیفه متفاوتی در بدن دارند.
 2. هیپوفیز خلفی
هیپوفیز خلفی (Posterior Pituitary) عملکرد متفاوتی دارد.
دو هورمون مهم مرتبط با آن عبارت‌اند از:

• وازوپرسین یا ADH
• اکسی‌توسین

نکته علمی مهم این است که این دو هورمون در اصل در هیپوتالاموس ساخته می‌شوند و سپس از طریق هیپوفیز خلفی ذخیره و وارد جریان خون می‌شوند.

مهم‌ترین هورمون‌های هیپوفیز کدام‌اند؟
 TSH؛ پیام‌رسان هیپوفیز به تیروئید
هورمون TSH غده تیروئید را تحریک می‌کند تا هورمون‌های تیروئیدی تولید کند.
به همین دلیل، TSH یکی از مهم‌ترین آزمایش‌هایی است که برای بررسی عملکرد تیروئید درخواست می‌شود.
اختلال در هیپوفیز می‌تواند در برخی شرایط باعث تغییر TSH و در نتیجه اختلال در عملکرد تیروئید شود.
 ACTH؛ ارتباط هیپوفیز با کورتیزول
هورمون ACTH بر قشر غدد فوق‌کلیوی اثر می‌گذارد و یکی از مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌های تولید کورتیزول محسوب می‌شود.
کورتیزول در فرایندهایی مانند پاسخ به استرس، تنظیم متابولیسم، فشار خون و قند خون نقش دارد.
بنابراین اختلال محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–فوق‌کلیه می‌تواند تعادل کورتیزول را تحت تأثیر قرار دهد.
 GH؛ هورمون رشد
هورمون رشد یا Growth Hormone به‌خصوص در دوران کودکی و نوجوانی برای رشد طبیعی اهمیت دارد. اما فعالیت GH به رشد قد محدود نیست و بر:

•  استخوان‌ها
•  عضلات
•  ترکیب بدن
•  متابولیسم چربی
•  متابولیسم قند

نیز اثر می‌گذارد. کمبود یا افزایش بیش از اندازه این هورمون می‌تواند مشکلات مهمی ایجاد کند که در ادامه مقاله بررسی خواهیم کرد.
پرولاکتین؛ هورمون مهم تولید شیر
پرولاکتین یکی دیگر از هورمون‌های هیپوفیز قدامی است. وظیفه آن تحریک تولید شیر پس از زایمان است. با این حال، افزایش غیرطبیعی پرولاکتین می‌تواند عملکرد سیستم تولیدمثل را مختل کند و در برخی افراد باعث مشکلاتی مانند بی‌نظمی قاعدگی، کاهش میل جنسی و اختلال باروری شود.
LH و FSH؛ ارتباط هیپوفیز با باروری
دو هورمون LH و FSH از مهم‌ترین هورمون‌های تنظیم‌کننده دستگاه تولیدمثل هستند. در زنان در تنظیم:

•  رشد فولیکول
•  تخمک‌گذاری
•  چرخه قاعدگی
•  تولید هورمون‌های جنسی

نقش دارند. در مردان نیز این هورمون‌ها در تنظیم عملکرد بیضه‌ها، تولید تستوسترون و اسپرم‌سازی نقش مهمی ایفا می‌کنند.

ارتباط غده هیپوفیز با تیروئید
یکی از مهم‌ترین وظایف غده هیپوفیز، کنترل فعالیت غده تیروئید است. هیپوفیز با ترشح هورمونی به نام TSH به تیروئید پیام می‌دهد که هورمون‌های تیروئیدی را تولید و وارد خون کند.
در شرایط عادی، این سیستم بر اساس یک مکانیسم بازخوردی کار می‌کند. اگر مقدار هورمون‌های تیروئیدی در خون کاهش پیدا کند، معمولاً ترشح TSH بیشتر می‌شود تا تیروئید فعال‌تر شود. زمانی که سطح هورمون‌های تیروئیدی کافی باشد، پیام بازخورد به مغز و هیپوفیز ارسال می‌شود و مقدار TSH کاهش پیدا می‌کند.
این چرخه کمک می‌کند تعادل هورمونی بدن حفظ شود. اختلال در خود هیپوفیز می‌تواند باعث شود TSH به اندازه کافی تولید نشود و در نتیجه فرد دچار نوعی کم‌کاری تیروئید مرکزی شود. به همین دلیل، در بعضی بیماران فقط بررسی TSH کافی نیست و پزشک هم‌زمان **Free T4** را نیز ارزیابی می‌کند.

محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و تیروئید چگونه کار می‌کند؟

این محور را می‌توان به سه مرحله ساده تقسیم کرد:

هیپوتالاموس --> هیپوفیز -->تیروئید

• هیپوتالاموس هورمون TRH ترشح می‌کند.
• TRH هیپوفیز را تحریک می‌کند.
• هیپوفیز TSH ترشح می‌کند.
• TSH به تیروئید پیام می‌دهد تا هورمون‌های T4 و T3 را تولید کند.

سپس هورمون‌های تیروئیدی از طریق مکانیسم بازخورد منفی، فعالیت هیپوفیز و هیپوتالاموس را تنظیم می‌کنند.
این مثال نشان می‌دهد که چرا هیپوفیز برای حفظ تعادل هورمونی بدن اهمیت زیادی دارد.

ارتباط هیپوفیز با غدد فوق کلیوی و کورتیزول
یکی دیگر از محورهای مهم هورمونی، ارتباط میان: هیپوتالاموس – هیپوفیز – غدد فوق کلیوی
است. این سیستم در پزشکی با نام محور HPA شناخته می‌شود. هیپوفیز با ترشح هورمون ACTH قشر غدد فوق کلیوی را تحریک می‌کند. قشر غدد فوق کلیوی نیز در پاسخ، هورمون‌هایی تولید می‌کند که مهم‌ترین آنها کورتیزول است.
کورتیزول در بسیاری از فرایندهای بدن نقش دارد، از جمله:

•  پاسخ به استرس
•  کنترل فشار خون
•  تنظیم قند خون
•  متابولیسم انرژی
•  تنظیم التهاب و سیستم ایمنی

بنابراین اختلال در هیپوفیز می‌تواند بر سطح کورتیزول نیز اثر بگذارد.

افزایش ACTH چه مشکلاتی ایجاد می‌کند؟
در بعضی بیماری‌های هیپوفیز، تولید ACTH بیش از اندازه می‌شود. یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، تومورهای ترشح‌کننده ACTH در هیپوفیز است که می‌توانند موجب افزایش کورتیزول شوند. این وضعیت ممکن است با نشانه‌هایی مانند:

•  افزایش وزن مرکزی
•  گرد شدن صورت
•  ضعف عضلانی
•  فشار خون بالا
•  افزایش قند خون
•  کبودی آسان پوست
•  خطوط بنفش روی پوست

همراه باشد. در صورت وجود این علائم، تشخیص فقط با ظاهر فرد امکان‌پذیر نیست و بررسی هورمونی تخصصی لازم است.

کاهش ACTH چه پیامدی دارد؟
اگر هیپوفیز نتواند ACTH کافی تولید کند، فعالیت غدد فوق کلیوی نیز ممکن است کاهش پیدا کند. در این شرایط، مقدار کورتیزول پایین می‌آید و فرد می‌تواند علائمی مانند:

•  خستگی شدید
•  ضعف
•  کاهش اشتها
•  کاهش وزن
•  افت فشار خون
•  تهوع
•  سرگیجه

را تجربه کند. کاهش شدید کورتیزول می‌تواند خطرناک باشد و نیازمند ارزیابی پزشکی است.

نقش هیپوفیز در باروری زنان
هیپوفیز نقش بسیار مهمی در تنظیم سیستم تولیدمثل زنان دارد. دو هورمون اصلی در این زمینه: FSH و LH هستند.
FSH رشد و تکامل فولیکول‌های تخمدان را تحریک می‌کند. LH نیز در فرایند تخمک‌گذاری و تولید هورمون‌های جنسی نقش دارد. تعادل این دو هورمون برای عملکرد طبیعی چرخه قاعدگی ضروری است. اگر هیپوفیز نتواند مقدار کافی LH و FSH تولید کند، ممکن است تخمدان‌ها به‌درستی فعالیت نکنند. نتیجه می‌تواند شامل:

•  پریود نامنظم
•  قطع قاعدگی
•  کاهش تخمک‌گذاری
•  کاهش استروژن
•  ناباروری

هیپوفیز چگونه بر تخمک‌گذاری تأثیر می‌گذارد؟

• در ابتدای چرخه قاعدگی، افزایش FSH باعث رشد فولیکول‌های تخمدان می‌شود.
• یکی از این فولیکول‌ها معمولاً غالب شده و آماده آزاد کردن تخمک می‌شود.
• در میانه چرخه، افزایش ناگهانی LH یا همان LH Surge باعث آزاد شدن تخمک می‌شود.

بنابراین اگر تنظیم هورمون‌های هیپوفیز مختل شود، تخمک‌گذاری نیز ممکن است دچار مشکل شود. به همین دلیل، در بررسی ناباروری یا قطع قاعدگی، پزشک گاهی سطح LH و FSH را اندازه‌گیری می‌کند.

نقش هیپوفیز در باروری مردان
در مردان نیز هورمون‌های LH و FSH اهمیت زیادی دارند.
LH سلول‌های خاصی در بیضه را تحریک می‌کند تا **تستوسترون** تولید کنند.
FSH نیز در فرایند **اسپرم‌سازی** نقش دارد.
اگر عملکرد هیپوفیز کاهش پیدا کند، ممکن است سطح این هورمون‌ها پایین بیاید و در نتیجه:

•  تستوسترون کاهش پیدا کند
•  میل جنسی کم شود
•  اختلال نعوظ ایجاد شود
•  اسپرم‌سازی کاهش پیدا کند
•  ناباروری رخ دهد

بنابراین برخی موارد کمبود تستوسترون در مردان، در اصل ناشی از مشکل در خود بیضه نیستند و ممکن است به هیپوفیز یا هیپوتالاموس مربوط باشند.

نقش هورمون رشد در بدن
یکی دیگر از هورمون‌های مهم هیپوفیز، هورمون رشد یا GH است.این هورمون بیشترین شهرت خود را به دلیل نقش آن در رشد کودکان به دست آورده است، اما وظایف آن فقط به افزایش قد محدود نمی‌شود.  GH بر بسیاری از بافت‌های بدن اثر می‌گذارد و در تنظیم موارد زیر نقش دارد:

•  رشد استخوان‌ها
•  افزایش توده عضلانی
•  متابولیسم چربی
•  ترکیب بدن
•  تنظیم برخی فرایندهای متابولیک

بخش مهمی از اثرات هورمون رشد از طریق ماده‌ای به نام IGF-1 اعمال می‌شود که عمدتاً در کبد تولید می‌شود.

کمبود هورمون رشد چه علائمی دارد؟

• علائم کمبود GH در کودکان و بزرگسالان متفاوت است.
• در کودکان، مهم‌ترین علامت می‌تواند کاهش سرعت رشد قدی باشد.
• کودک ممکن است نسبت به همسالان خود کوتاه‌تر باشد یا رشد سالانه کمتری داشته باشد.

در بزرگسالان، کمبود GH ممکن است با موارد زیر همراه شود:

•  کاهش توده عضلانی
•  افزایش چربی بدن
•  کاهش انرژی
•  کاهش توان ورزشی
•  کاهش کیفیت زندگی در برخی بیماران

البته این علائم بسیار غیراختصاصی هستند و به‌تنهایی نشان‌دهنده کمبود هورمون رشد نیستند.

افزایش هورمون رشد چه اتفاقی ایجاد می‌کند؟
اگر GH در کودکان قبل از بسته شدن صفحات رشد بیش از حد ترشح شود، می‌تواند باعث ژیگانتیسم شود. در بزرگسالان، افزایش GH معمولاً باعث آکرومگالی می‌شود. در آکرومگالی ممکن است تغییراتی مانند:

•  بزرگ شدن دست‌ها
•  بزرگ شدن پاها
•  تغییر اندازه انگشتر یا کفش
•  برجسته شدن فک
•  ضخیم شدن اجزای صورت
•  تعریق زیاد
•  سردرد

ایجاد شود. این تغییرات معمولاً تدریجی هستند و ممکن است طی سال‌ها ایجاد شوند.

پرولاکتین و نقش آن در بدن
پرولاکتین یکی از هورمون‌های مهم هیپوفیز قدامی است. مهم‌ترین نقش شناخته‌شده آن تحریک تولید شیر پس از زایمان است. در دوران بارداری و شیردهی، افزایش پرولاکتین طبیعی است. اما اگر پرولاکتین خارج از این شرایط بیش از حد بالا باشد، می‌تواند تعادل هورمون‌های تولیدمثل را به هم بزند.

پرولاکتین بالا چه علائمی دارد؟
در زنان ممکن است باعث:

•  بی‌نظمی قاعدگی
•  قطع قاعدگی
•  کاهش تخمک‌گذاری
•  ناباروری
•  ترشح شیر از سینه بدون بارداری یا شیردهی
•  کاهش میل جنسی می شود.

در مردان ممکن است با:

•  کاهش تستوسترون
•  کاهش میل جنسی
•  اختلال نعوظ
•  کاهش تولید اسپرم
•  ناباروری همراه باشد.

پرولاکتینوما چیست؟
پرولاکتینوما نوعی تومور معمولاً خوش‌خیم هیپوفیز است که پرولاکتین تولید می‌کند.این تومورها از شایع‌ترین تومورهای فعال هورمونی هیپوفیز محسوب می‌شوند. خبر خوب این است که در بسیاری از بیماران، درمان دارویی می‌تواند سطح پرولاکتین را کاهش دهد و حتی اندازه تومور را کوچک کند.

ارتباط هیپوفیز با تعادل آب بدن
هیپوفیز خلفی در آزادسازی هورمون ADH یا وازوپرسین نقش دارد. این هورمون کمک می‌کند کلیه‌ها میزان آب دفع‌شده از بدن را تنظیم کنند. اگر ADH کافی نباشد، فرد ممکن است حجم بسیار زیادی ادرار تولید کند و مرتب احساس تشنگی داشته باشد. این اختلال می‌تواند در بعضی شرایط به دیابت بی‌مزه منجر شود که با دیابت قندی متفاوت است. هیپوفیز با چند سیستم هورمونی مهم بدن ارتباط مستقیم دارد. این غده:

•  با TSH فعالیت تیروئید را تنظیم می‌کند.
•  با ACTH بر تولید کورتیزول اثر می‌گذارد.
•  با LH و FSH باروری زنان و مردان را کنترل می‌کند.
•  با GH در رشد و متابولیسم نقش دارد.
•  با پرولاکتین تولید شیر و عملکرد تولیدمثل را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
•  از طریق ADH به تنظیم تعادل آب بدن کمک می‌کند.

به همین دلیل، اختلال هیپوفیز می‌تواند علائمی در چندین بخش کاملاً متفاوت بدن ایجاد کند.

 اختلال غده هیپوفیز چه علائمی دارد؟
از آنجا که هیپوفیز بر چندین سیستم هورمونی بدن اثر می‌گذارد، اختلال آن می‌تواند علائم بسیار متفاوتی ایجاد کند. نوع علائم به این بستگی دارد که کدام هورمون بیش از حد یا کمتر از حد طبیعی ترشح شود و آیا توده‌ای در ناحیه هیپوفیز وجود دارد یا خیر. مهم‌ترین علائم احتمالی عبارت‌اند از:

•  خستگی و ضعف غیرعادی
•  افزایش یا کاهش غیرقابل توضیح وزن
•  اختلال قاعدگی یا قطع پریود
•  ناباروری
•  کاهش میل جنسی
•  اختلال نعوظ
•  ترشح شیر خارج از دوران شیردهی
•  اختلال رشد در کودکان
•  تغییر تدریجی اندازه دست، پا یا اجزای صورت
•  تشنگی و ادرار بیش از حد
•  سردردهای جدید یا مداوم
•  کاهش یا اختلال میدان بینایی

وجود هر یک از این علائم الزاماً به معنی بیماری هیپوفیز نیست؛ بسیاری از بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند نشانه‌های مشابهی ایجاد کنند.

تومور هیپوفیز چیست؟
یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های این غده، تومور هیپوفیز است. بیشتر تومورهای این ناحیه از نوع آدنوم و غیرسرطانی هستند. این تومورها ممکن است به دو شکل کلی مشکل ایجاد کنند:
تومورهای ترشح‌کننده هورمون
این تومورها مقدار بیش از حد یک هورمون تولید می‌کنند؛ برای مثال:

•  پرولاکتین
•  هورمون رشد (GH)
• ACTH

علائم بیمار نیز تا حد زیادی به نوع هورمون ترشح‌شده بستگی دارد.
تومورهای غیرترشحی
این تومورها ممکن است هورمون فعالی تولید نکنند، اما اگر بزرگ شوند می‌توانند به بافت طبیعی
هیپوفیز یا ساختارهای اطراف فشار وارد کنند.در نتیجه ممکن است عملکرد طبیعی هیپوفیز کاهش پیدا کند یا بیمار دچار
سردرد و مشکلات بینایی شود.

کم‌کاری هیپوفیز چیست؟
هیپوپیتویتاریسم (Hypopituitarism) به وضعیتی گفته می‌شود که هیپوفیز یک یا چند هورمون را به اندازه کافی تولید نمی‌کند. علائم بسته به هورمون درگیر متفاوت هستند.برای مثال، کمبود هورمون‌های محرک تیروئید می‌تواند با خستگی و کاهش متابولیسم همراه باشد، در حالی که کاهش LH و FSH ممکن است موجب اختلال قاعدگی، کاهش تستوسترون یا  ناباروری شود.
در برخی بیماران چند هورمون به‌طور هم‌زمان کاهش پیدا می‌کنند. علل احتمالی شامل تومورها، جراحی یا پرتودرمانی ناحیه هیپوفیز، آسیب سر، التهاب و بعضی بیماری‌های دیگر است.

بیماری کوشینگ و هیپوفیز
اگر یک تومور هیپوفیز مقدار زیادی ACTH تولید کند، غدد فوق‌کلیوی تحریک می‌شوند و کورتیزول بیشتری تولید می‌کنند. این وضعیت بیماری کوشینگ (Cushing Disease) نامیده می‌شود. علائم ممکن است شامل:

•  افزایش چربی در ناحیه شکم
•  گردتر شدن صورت
•  ضعف عضلات
•  کبودی آسان پوست
•  خطوط کششی پهن و بنفش
•  فشار خون بالا
•  افزایش قند خون
•  اختلال قاعدگی

باشد. نکته مهم این است که «بیماری کوشینگ» به نوع هیپوفیزی افزایش کورتیزول اشاره دارد، در حالی که سندرم کوشینگ اصطلاح گسترده‌تری برای افزایش مزمن کورتیزول از علل مختلف است.

آکرومگالی و افزایش هورمون رشد
اگر هیپوفیز در بزرگسالی مقدار بیش از حد هورمون رشد تولید کند، ممکن است بیماری آکرومگالی ایجاد شود. علائم معمولاً آهسته پیشرفت می‌کنند و شامل موارد زیر هستند:

•  بزرگ‌تر شدن دست‌ها و پاها
•  تغییر سایز کفش یا انگشتر
• برجسته شدن فک
•  تغییر تدریجی اجزای صورت
•  ضخیم شدن پوست
• تعریق زیاد
•  سردرد

تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؛ زیرا افزایش طولانی‌مدت GH و IGF-1 می‌تواند با مشکلات متابولیک و قلبی همراه باشد.

پرولاکتینوما
پرولاکتینوما تومور خوش‌خیمی است که باعث افزایش ترشح پرولاکتین می‌شود. در زنان ممکن است با قطع یا نامنظم شدن قاعدگی، ناباروری و ترشح شیر غیرطبیعی همراه باشد. در مردان نیز ممکن است باعث کاهش تستوسترون، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و مشکلات باروری شود. بسیاری از پرولاکتینوماها برخلاف بعضی تومورهای دیگر هیپوفیز، با دارو به‌خوبی قابل کنترل هستند.

بیماری‌های هیپوفیز چگونه تشخیص داده می‌شوند؟
تشخیص معمولاً با شرح حال و معاینه آغاز می‌شود. پزشک بر اساس علائم تصمیم می‌گیرد کدام هورمون‌ها بررسی شوند.
آزمایش‌های احتمالی عبارت‌اند از:

تفسیر این آزمایش‌ها باید در کنار علائم بیمار انجام شود؛ زیرا بالا یا پایین بودن یک عدد به‌تنهایی همیشه برای تشخیص بیماری هیپوفیز کافی نیست.

MRI هیپوفیز چه زمانی انجام می‌شود؟
اگر پزشک به وجود تومور یا ضایعه ساختاری در هیپوفیز مشکوک باشد، ممکن است MRI اختصاصی هیپوفیز درخواست کند. MRI می‌تواند اطلاعاتی درباره:

•  اندازه غده
•  وجود تومور
•  اندازه تومور
• ارتباط آن با بافت‌های اطراف
•  نزدیکی ضایعه به مسیرهای بینایی

ارائه دهد. وجود یک یافته در MRI نیز باید همراه با آزمایش‌های هورمونی و شرایط بیمار تفسیر شود.

آزمایش میدان بینایی چه کاربردی دارد؟
هیپوفیز در نزدیکی ساختارهای مرتبط با بینایی قرار گرفته است. تومورهای بزرگ ممکن است بر این ناحیه فشار وارد کنند. به همین دلیل، اگر توده‌ای بزرگ در MRI مشاهده شود یا بیمار از تغییر بینایی شکایت داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش میدان بینایی درخواست کند.
یکی از الگوهای کلاسیک در برخی توده‌های بزرگ هیپوفیز، کاهش دید در بخش‌های خارجی میدان بینایی است.

درمان بیماری‌های هیپوفیز چگونه است؟
هیچ درمان واحدی برای تمام اختلالات هیپوفیز وجود ندارد. انتخاب درمان به نوع بیماری، اندازه تومور، هورمون درگیر و شرایط بیمار بستگی دارد.

• دارودرمانی
  در برخی بیماری‌ها دارو نقش اصلی دارد. برای مثال، بسیاری از پرولاکتینوماها با داروهای خاص کنترل می‌شوند.
• جراحی
  بعضی تومورهای هیپوفیز نیازمند جراحی هستند. در بسیاری از موارد، جراح از مسیر بینی و سینوس اسفنوئید به هیپوفیز دسترسی پیدا می‌کند که به آن جراحی ترانس‌اسفنوئیدال گفته می‌شود. 
• جایگزینی هورمون‌ها
  اگر هیپوفیز نتواند هورمون‌های کافی تولید کند، ممکن است جایگزینی هورمونی لازم باشد. نوع هورمون جایگزین‌شده بر محور آسیب‌دیده تعیین می‌شود.
•  پرتودرمانی
  در برخی موارد انتخاب‌شده که کنترل تومور با دارو یا جراحی کافی نباشد، پرتودرمانی نیز می‌تواند مطرح شود.
• پیگیریبعضی ضایعات کوچک و بدون علامت ممکن است تنها به پیگیری منظم با آزمایش و تصویربرداری نیاز
  داشته باشند.

چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد؟
علائمی مانند اختلال مداوم قاعدگی، ناباروری بدون علت مشخص، کاهش میل جنسی، ترشح شیر غیرطبیعی، تغییر غیرعادی رشد یا تشنگی و ادرار بسیار زیاد نیازمند بررسی پزشکی هستند. اما بروز سردرد ناگهانی و بسیار شدید همراه با کاهش بینایی، دوبینی، استفراغ، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری می‌تواند یک وضعیت اورژانسی باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

سوالات متداول درباره غده هیپوفیز
 آیا هیپوفیز واقعاً فرمانده هورمون‌های بدن است؟
این اصطلاح برای ساده‌سازی استفاده می‌شود. هیپوفیز بسیاری از غدد را کنترل می‌کند، اما خودش نیز تحت کنترل هیپوتالاموس و بازخورد هورمون‌های بدن قرار دارد.
آیا تومور هیپوفیز همیشه سرطان است؟
خیر. بیشتر تومورهای هیپوفیز خوش‌خیم هستند و سرطان هیپوفیز بسیار نادر است.
 آیا بیماری هیپوفیز باعث چاقی می‌شود؟
برخی اختلالات هیپوفیز می‌توانند از طریق تغییر کورتیزول، تیروئید یا هورمون رشد بر وزن و ترکیب بدن اثر بگذارند؛ اما بیشتر موارد اضافه‌وزن ناشی از بیماری هیپوفیز نیستند.
 آیا هیپوفیز بر پریود تأثیر دارد؟
بله. LH، FSH و پرولاکتین ارتباط نزدیکی با عملکرد تخمدان و چرخه قاعدگی دارند.
 آیا هیپوفیز بر تستوسترون مردان اثر می‌گذارد؟
بله. LH و FSH در کنترل عملکرد بیضه‌ها نقش دارند و اختلال هیپوفیز می‌تواند موجب کاهش تستوسترون و اسپرم‌سازی شود.
آیا بیماری‌های هیپوفیز قابل درمان هستند؟
بسیاری از اختلالات هیپوفیز با دارو، جراحی، جایگزینی هورمونی یا ترکیبی از این روش‌ها قابل کنترل هستند. درمان به نوع بیماری بستگی دارد.

جمع‌بندی نهایی
غده هیپوفیز یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم غدد درون‌ریز است. این غده کوچک از طریق هورمون‌هایی مانند TSH، ACTH، GH، پرولاکتین، LH و FSH بر عملکرد تیروئید، غدد فوق‌کلیوی، رشد و سیستم تولیدمثل تأثیر می‌گذارد.
اختلال در عملکرد هیپوفیز می‌تواند از تغییرات قاعدگی و ناباروری تا کاهش تستوسترون، اختلال رشد، تغییرات وزن و مشکلات بینایی علائم متفاوتی ایجاد کند. تشخیص بیماری‌های هیپوفیز معمولاً بر پایه علائم، آزمایش‌های هورمونی و در موارد لازم MRI انجام می‌شود. درمان نیز بسته به علت می‌تواند شامل دارو، جراحی، جایگزینی هورمون یا پیگیری باشد.

منابع

Endocrine Society – Pituitary Gland
NIDDK – Pituitary Tumors
MedlinePlus – Pituitary Disorders
Mayo Clinic – Pituitary Tumors
Cleveland Clinic – Pituitary Gland
Johns Hopkins Medicine – Pituitary Tumors
Merck Manual – Overview of the Pituitary Gland

 اعتبار علمی
محتوای این مقاله بر اساس اصول پذیرفته‌شده غدد درون‌ریز و منابع معتبر پزشکی مانندEndocrine Society، NIDDK، MedlinePlus، Mayo Clinic و Cleveland Clinic تدوین شده است.

سلب مسئولیت پزشکی
مطالب نبض نگار برای افزایش آگاهی عمومی ارائه می‌شوند و جایگزین تشخیص یا درمان پزشک نیستند. در صورت وجود علائم مشکوک به اختلالات هورمونی یا هیپوفیز، برای بررسی دقیق به پزشک متخصص غدد مراجعه کنید.