کمک‌های اولیه در تشنج | هنگام حمله صرع چه باید کرد؟

به گزارش نبض نگار: تشنج ممکن است در هر زمان و هر مکانی رخ دهد و بسیاری از افراد هنگام مشاهده آن دچار ترس و سردرگمی می‌شوند. در حالی که بیشتر تشنج‌ها طی چند دقیقه خودبه‌خود پایان می‌یابند، انجام اقدامات صحیح و پرهیز از اشتباهات رایج می‌تواند از آسیب‌های جدی جلوگیری کند. متخصصان تأکید می‌کنند که آگاهی از اصول کمک‌های اولیه در تشنج، برای همه افراد ضروری است؛ زیرا ممکن است روزی جان یک انسان را نجات دهد.

خلاصه مقاله 
بیشتر تشنج‌ها کمتر از 5 دقیقه طول می‌کشند.
خونسردی خود را حفظ کنید و زمان شروع تشنج را ثبت کنید.
فرد را از اشیای خطرناک دور کنید.
چیزی داخل دهان بیمار قرار ندهید.
بیمار را مهار نکنید.
پس از پایان تشنج، فرد را به پهلو بخوابانید.
اگر تشنج بیش از 5 دقیقه طول کشید یا تکرار شد، با اورژانس تماس بگیرید.
فهرست مطالب
تشنج چیست؟
هنگام تشنج چه اتفاقی در مغز می‌افتد؟
اقدامات صحیح هنگام تشنج
کارهایی که هرگز نباید انجام دهید
چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
کمک‌های اولیه در کودکان
بعد از پایان تشنج چه کنیم؟
سوالات متداول

تشنج چیست؟
تشنج زمانی رخ می‌دهد که فعالیت الکتریکی سلول‌های مغز به‌طور ناگهانی و غیرطبیعی تغییر کند. این اختلال می‌تواند باعث حرکات غیرارادی بدن، از دست دادن هوشیاری، خیره شدن به یک نقطه یا تغییر رفتار و احساسات شود.
هر تشنج به معنای ابتلا به صرع نیست. برخی افراد ممکن است به دلیل تب بالا، کاهش قند خون، آسیب مغزی، سکته مغزی، عفونت‌های مغزی یا مصرف برخی داروها نیز دچار تشنج شوند.

هنگام تشنج چه اتفاقی در مغز می‌افتد؟
در حالت طبیعی، سلول‌های عصبی مغز پیام‌های الکتریکی را به‌صورت منظم منتقل می‌کنند. اما هنگام تشنج، این فعالیت به‌طور ناگهانی و هم‌زمان افزایش می‌یابد و موجب بروز علائم مختلف می‌شود.
شدت علائم به نوع تشنج، ناحیه درگیر مغز و مدت زمان حمله بستگی دارد. برخی افراد فقط چند ثانیه خیره می‌شوند، در حالی که برخی دیگر دچار حرکات شدید اندام‌ها و بیهوشی می‌شوند.

هنگام مشاهده تشنج چه باید کرد؟
رعایت چند اقدام ساده اما مهم می‌تواند از آسیب‌های جدی جلوگیری کند.
آرامش خود را حفظ کنید
وحشت‌زدگی اطرافیان می‌تواند شرایط را دشوارتر کند. ابتدا خونسرد باشید و سایر افراد را نیز آرام کنید.

زمان شروع تشنج را یادداشت کنید
مدت زمان تشنج برای تصمیم‌گیری درمانی اهمیت زیادی دارد. اگر تشنج بیش از 5 دقیقه ادامه پیدا کند، باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

از آسیب جلوگیری کنید
اگر فرد کنار پله، خیابان، وسایل تیز یا اجسام سخت قرار دارد، بدون اعمال فشار، محیط اطراف او را ایمن کنید.

چیزی نرم زیر سر بیمار قرار دهید
یک حوله، لباس یا بالش کوچک می‌تواند از آسیب سر جلوگیری کند.

لباس‌های تنگ را شل کنید
به‌ویژه یقه، کراوات یا روسری را آزاد کنید تا تنفس راحت‌تر انجام شود.

اجازه دهید تشنج مسیر طبیعی خود را طی کند
در بیشتر موارد تشنج ظرف چند دقیقه پایان می‌یابد و نیازی به مداخله فیزیکی نیست.

پس از پایان تشنج، بیمار را به پهلو بخوابانید
قرار دادن فرد در وضعیت ریکاوری (Recovery Position) باعث باز ماندن راه هوایی و کاهش خطر ورود بزاق یا استفراغ به ریه می‌شود.

هنگام تشنج چه کارهایی را هرگز نباید انجام داد؟
در بسیاری از موارد، آسیب‌هایی که هنگام تشنج رخ می‌دهد، ناشی از اقدامات نادرست اطرافیان است. باورهای اشتباه و توصیه‌های غیرعلمی می‌توانند جان بیمار را به خطر بیندازند.

چیزی داخل دهان بیمار قرار ندهید
یکی از رایج‌ترین باورهای غلط این است که باید قاشق، انگشت، پارچه یا هر وسیله دیگری را داخل دهان فرد قرار داد تا زبانش را گاز نگیرد.
واقعیت: این کار می‌تواند باعث شکستن دندان، آسیب به فک، خفگی یا انسداد راه هوایی شود. برخلاف تصور عمومی، فرد هنگام تشنج زبان خود را نمی‌بلعد.

بیمار را محکم نگه ندارید
تلاش برای متوقف کردن حرکات بدن یا بستن دست و پای بیمار نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه احتمال شکستگی استخوان، آسیب مفاصل یا پارگی عضلات را افزایش می‌دهد.

به بیمار آب، غذا یا دارو ندهید
تا زمانی که هوشیاری فرد کاملاً بازنگشته است، نباید هیچ ماده خوراکی یا دارویی به او داده شود؛ زیرا خطر خفگی و ورود مواد به ریه وجود دارد.

تنفس مصنوعی را بلافاصله شروع نکنید
در بیشتر تشنج‌ها ممکن است برای چند ثانیه تنفس نامنظم شود، اما معمولاً پس از پایان حمله، تنفس به حالت طبیعی بازمی‌گردد. تنها اگر پس از پایان تشنج فرد نفس نمی‌کشد یا نبض ندارد، باید اقدامات احیای قلبی ریوی (CPR) آغاز شود.

بیمار را بی‌دلیل جابه‌جا نکنید
اگر محیط اطراف امن است، نیازی به انتقال فرد نیست. فقط در صورتی که بیمار در معرض خطر فوری مانند خیابان، آتش یا آب قرار داشته باشد، باید او را با احتیاط جابه‌جا کرد.

چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
اگرچه بیشتر تشنج‌ها بدون نیاز به درمان اورژانسی پایان می‌یابند، اما در برخی شرایط باید فوراً با اورژانس (115) تماس گرفت.

مواردی که نیاز به اورژانس دارند

• تشنج بیش از 5 دقیقه طول بکشد.
• چند تشنج پشت سر هم رخ دهد و فرد بین آن‌ها به هوش نیاید.
• اولین تشنج در طول زندگی فرد باشد.
• فرد پس از پایان تشنج هوشیاری خود را به دست نیاورد.
• هنگام تشنج دچار آسیب جدی یا خونریزی شود.
• تشنج در آب رخ داده باشد.
• فرد باردار باشد.
• فرد مبتلا به دیابت باشد.
• پس از پایان تشنج، تنفس طبیعی برنگردد.
• تشنج پس از ضربه شدید به سر رخ دهد.

بعد از پایان تشنج چه باید کرد؟
پس از پایان حمله، بسیاری از بیماران دچار خواب‌آلودگی، گیجی، سردرد یا خستگی می‌شوند که طبیعی است و ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت ادامه داشته باشد.

اقدامات ضروری

• فرد را به پهلو بخوابانید.
• کنار او بمانید تا هوشیاری کامل برگردد.
• آرامش بیمار را حفظ کنید.
• در صورت وجود زخم یا خونریزی، کمک‌های اولیه را انجام دهید.
• اجازه دهید فرد استراحت کند.
• اگر بیمار کارت یا دستبند پزشکی دارد، اطلاعات آن را بررسی کنید.

کمک‌های اولیه در کودکان هنگام تشنج
اصول کمک‌های اولیه در کودکان مشابه بزرگسالان است، اما حفظ آرامش والدین اهمیت بیشتری دارد. اگر کودک به دلیل تب دچار تشنج شده است:

• لباس‌های اضافی را خارج کنید.
• کودک را به پهلو بخوابانید.
• از قرار دادن هر وسیله‌ای داخل دهان خودداری کنید.
• تب را طبق نظر پزشک کنترل کنید.
• در اولین تشنج ناشی از تب، حتماً کودک توسط پزشک ارزیابی شود.

آیا همه تشنج‌ها نشانه صرع هستند؟
خیر. صرع تنها یکی از علل تشنج است. تشنج می‌تواند در اثر عوامل مختلفی ایجاد شود، از جمله:

• تب بالا (به‌ویژه در کودکان)
• کاهش شدید قند خون
• سکته مغزی
• ضربه به سر
• عفونت‌های مغزی
• تومور مغزی
• مصرف یا قطع ناگهانی برخی داروها

چگونه می‌توان خطر بروز تشنج را کاهش داد؟
اگرچه همه تشنج‌ها قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت برخی توصیه‌های پزشکی می‌تواند احتمال بروز حملات را در افراد مبتلا به صرع کاهش دهد و کیفیت زندگی آن‌ها را بهبود ببخشد.

راهکارهای مهم برای پیشگیری از تشنج

داروهای ضدصرع را دقیقاً طبق تجویز پزشک مصرف کنید.
از قطع ناگهانی داروها خودداری کنید.
خواب کافی و منظم داشته باشید.
استرس و اضطراب را مدیریت کنید.
از مصرف الکل و مواد مخدر پرهیز کنید.
در صورت ابتلا به تب یا عفونت، درمان مناسب را به‌موقع آغاز کنید.
ویزیت‌های منظم با متخصص مغز و اعصاب را فراموش نکنید.

جمع‌بندی
تشنج ممکن است تجربه‌ای ترسناک برای بیمار و اطرافیان باشد، اما آگاهی از اصول کمک‌های اولیه می‌تواند از بسیاری از آسیب‌های جسمی و حتی تهدیدهای جانی جلوگیری کند. مهم‌ترین اقدام در زمان تشنج، حفظ آرامش، ایمن کردن محیط، محافظت از سر بیمار و پرهیز از انجام اقدامات خطرناک مانند قرار دادن جسم داخل دهان یا مهار کردن حرکات بدن است.
در اغلب موارد، تشنج طی چند دقیقه پایان می‌یابد و بیمار به‌تدریج هوشیاری خود را به دست می‌آورد. با این حال، تشنج طولانی‌مدت، تکرار حملات، اختلال در تنفس یا اولین تشنج زندگی، نیازمند تماس فوری با اورژانس و ارزیابی پزشکی است.
آگاهی عمومی درباره کمک‌های اولیه در تشنج نه‌تنها باعث کاهش آسیب‌های احتمالی می‌شود، بلکه می‌تواند جان یک انسان را در شرایط اضطراری نجات دهد.

سوالات متداول 

هنگام تشنج اولین اقدام چیست؟
ابتدا آرامش خود را حفظ کنید، زمان شروع تشنج را ثبت کنید، اشیای خطرناک را از اطراف بیمار دور کنید و از سر او محافظت کنید.

آیا باید چیزی داخل دهان بیمار قرار دهیم؟
خیر. قرار دادن قاشق، پارچه، انگشت یا هر جسم دیگری داخل دهان بیمار خطرناک است و ممکن است باعث خفگی یا آسیب به دندان‌ها شود.

آیا باید دست و پای فرد را نگه داریم؟
خیر. مهار کردن حرکات بیمار می‌تواند موجب شکستگی استخوان یا آسیب عضلات شود.

چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
اگر تشنج بیش از 5 دقیقه طول بکشد، چند بار پشت سر هم تکرار شود، فرد پس از پایان حمله به هوش نیاید، یا تشنج در بارداری، دیابت، آب یا پس از ضربه به سر رخ دهد، باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

آیا همه تشنج‌ها به معنای ابتلا به صرع هستند؟
خیر. تشنج می‌تواند دلایل مختلفی مانند تب، کاهش قند خون، سکته مغزی، آسیب سر، عفونت مغزی یا اختلالات متابولیک داشته باشد.

بعد از پایان تشنج چه کنیم؟
فرد را به پهلو بخوابانید، کنار او بمانید تا هوشیاری کامل بازگردد، وضعیت تنفس را بررسی کنید و در صورت نیاز با اورژانس تماس بگیرید.

اعتبار محتوای پزشکی
این مقاله بر اساس جدیدترین توصیه‌های مراکز معتبر بین‌المللی تهیه شده است، از جمله: Centers for Disease Control and Prevention (CDC)، NHS England، Mayo Clinic Health System، Angelini Pharma Epilepsy Hub، Gujarat Epilepsy Association، DRKMC Institute of Medical SciencesINAASH. محتوای این مقاله با هدف آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. در صورت مشاهده اولین حمله تشنج یا تکرار حملات، مراجعه به متخصص مغز و اعصاب ضروری است.

منابع علمی

https://www.cdc.gov
https://inaash.edu.sa/en
https://www.nhs.uk
https://gujaratepilepsy.com
https://www.angelinipharma.com
https://www.mayoclinichealthsystem.org
https://www.drkmcims.com