تومور غدد فوق کلیوی چیست؟ علائم، انواع خوش‌خیم و بدخیم + درمان

به گزارش نبض نگار: تومور غدد فوق کلیوی به رشد غیرطبیعی سلول‌ها در یکی از دو غده کوچک بالای کلیه‌ها گفته می‌شود. این تومورها ممکن است خوش‌خیم یا بدخیم باشند و در بسیاری از افراد بدون هیچ علامتی، هنگام انجام سی‌تی‌اسکن یا MRI برای مشکل دیگری کشف شوند.
بعضی از تومورهای آدرنال هیچ هورمونی تولید نمی‌کنند، اما برخی می‌توانند مقدار زیادی کورتیزول، آلدوسترون، آدرنالین یا هورمون‌های دیگر ترشح کنند. در این شرایط، فرد ممکن است با علائمی مانند فشار خون بالا، تپش قلب، تعریق، افزایش وزن، ضعف عضلات یا تغییرات قند خون مواجه شود. نکته مهم این است که مشاهده یک توده در غده فوق کلیوی الزاماً به معنای سرطان نیست. پزشک پس از کشف توده معمولاً دو موضوع اصلی را بررسی می‌کند: آیا توده هورمون اضافی تولید می‌کند و آیا در تصویربرداری ویژگی مشکوکی دارد یا خیر.

فهرست مطالب
تومور غدد فوق کلیوی چیست؟
 غدد فوق کلیوی چه وظیفه‌ای دارند؟
 انواع تومور آدرنال
 آیا همه تومورهای آدرنال سرطانی هستند؟
 علائم تومور غدد فوق کلیوی
 تومور فعال هورمونی چیست؟
 تومور آدرنال چگونه تشخیص داده می‌شود؟
 CT و MRI چه چیزی نشان می‌دهند؟
 چه زمانی جراحی لازم است؟
 درمان تومور غدد فوق کلیوی
 عوارض احتمالی
 سوالات متداول

تومور غدد فوق کلیوی چیست؟
غدد فوق کلیوی یا آدرنال دو غده کوچک هستند که روی قسمت بالایی کلیه‌ها قرار گرفته‌اند. این غدد هورمون‌های مهمی تولید می‌کنند که در کنترل فشار خون، متابولیسم، استرس، قند خون و تعادل آب و نمک بدن نقش دارند. هنگامی که گروهی از سلول‌های غده فوق کلیوی به شکل غیرطبیعی رشد کنند، ممکن است یک توده یا تومور ایجاد شود. این تومورها می‌توانند:

•  خوش‌خیم یا بدخیم باشند
•  هورمون تولید کنند یا غیرعملکردی باشند
•  در یک یا هر دو غده ایجاد شوند
•  کوچک و بدون علامت باشند
•  یا به‌دلیل ترشح هورمون، علائم قابل‌توجهی ایجاد کنند

بسیاری از توده‌های آدرنال به‌طور اتفاقی در تصویربرداری کشف می‌شوند و به آنها توده اتفاقی آدرنال یا Adrenal Incidentaloma گفته می‌شود.

غدد فوق کلیوی چه وظیفه‌ای دارند؟
هر غده فوق کلیوی از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
 قشر آدرنال
قسمت خارجی غده است و هورمون‌هایی مانند:

•  کورتیزول
•  آلدوسترون
•  برخی هورمون‌های جنسی را تولید می‌کند.

 مدولای آدرنال
قسمت داخلی غده است و هورمون‌هایی مانند:

•  آدرنالین
•  نورآدرنالین را ترشح می‌کند.

به همین دلیل، علائم یک تومور آدرنال تا حد زیادی به این موضوع بستگی دارد که تومور از کدام بخش منشأ گرفته و چه هورمونی تولید می‌کند.

انواع تومورهای غدد فوق کلیوی
تومورهای آدرنال انواع مختلفی دارند.

 آیا همه تومورهای آدرنال سرطانی هستند؟
خیر. بیشتر توده‌های فوق کلیوی سرطانی نیستند. بسیاری از آنها آدنوم‌های خوش‌خیمی هستند که ممکن است حتی تا سال‌ها هیچ مشکلی ایجاد نکنند. با این حال، پزشک باید بررسی کند که توده:

•  چه اندازه‌ای دارد
•  آیا در حال رشد است
•  شکل و ساختار آن چگونه است
•  آیا هورمون اضافی تولید می‌کند
•  و آیا نشانه‌ای از بدخیمی دارد

بنابراین نمی‌توان تنها با مشاهده واژه «توده» یا «تومور» در گزارش CT نتیجه گرفت که فرد سرطان دارد.

علائم تومور غدد فوق کلیوی چیست؟
علائم تومور غدد فوق کلیوی در همه افراد یکسان نیست. در واقع، بسیاری از توده‌های آدرنال هیچ علامتی ایجاد نمی‌کنند و هنگام انجام تصویربرداری برای مشکل دیگری به‌طور اتفاقی شناسایی می‌شوند. اما اگر تومور هورمون تولید کند، علائم می‌توانند بر اساس نوع هورمون ترشح‌شده بسیار متفاوت باشند. مهم‌ترین علائم احتمالی عبارت‌اند از:

•  فشار خون بالا
•  تپش قلب
•  سردردهای شدید یا دوره‌ای
•  تعریق زیاد
•  لرزش
•  افزایش وزن به‌خصوص در ناحیه شکم
•  ضعف عضلات
• افزایش قند خون
•  کبودی آسان پوست
•  تغییرات غیرطبیعی سطح پتاسیم
•  تغییرات هورمونی
•  اضطراب یا احساس حملات ناگهانی ترس

وجود این علائم به‌تنهایی نشان‌دهنده تومور آدرنال نیست، اما بروز چند علامت به‌صورت هم‌زمان می‌تواند نیاز به بررسی تخصصی را افزایش دهد.

تومور فعال هورمونی چیست؟
یکی از مهم‌ترین تقسیم‌بندی‌های تومورهای آدرنال، تفکیک آنها به فعال هورمونی و غیرفعال یا غیرعملکردی است. تومور فعال هورمونی مقدار غیرطبیعی یک یا چند هورمون تولید می‌کند. نوع علائم نیز به هورمونی بستگی دارد که بیش از حد ترشح می‌شود.
افزایش کورتیزول
اگر تومور باعث افزایش تولید کورتیزول شود، ممکن است علائمی شبیه سندرم کوشینگ ایجاد شود:

•  چاقی مرکزی
•  گرد شدن صورت
•  ضعف عضلات
•  فشار خون بالا
•  افزایش قند خون
•  کبودی آسان
•  خطوط پهن بنفش روی پوست

به همین دلیل، بررسی کورتیزول یکی از بخش‌های مهم ارزیابی برخی توده‌های آدرنال است.
افزایش آلدوسترون
برخی تومورهای قشر آدرنال مقدار زیادی آلدوسترون تولید می‌کنند. این وضعیت می‌تواند باعث افزایش فشار خون و در برخی افراد کاهش پتاسیم شود. علائم احتمالی عبارت‌اند از:

•  فشار خون بالا یا مقاوم به درمان
•  ضعف عضلات
•  گرفتگی عضلات
•  خستگی
•  تشنگی
•  تکرر ادرار

گاهی بیمار هیچ علامت واضحی جز فشار خون بالا ندارد.
 افزایش آدرنالین و نورآدرنالین
یکی دیگر از تومورهای مهم غده فوق کلیوی فئوکروموسیتوما است. این تومور می‌تواند کاتکول‌آمین‌هایی مانند آدرنالین و نورآدرنالین را بیش از حد تولید کند. علائم کلاسیک می‌توانند به شکل حمله‌ای ظاهر شوند:

•  سردرد شدید
•  تعریق زیاد
•  تپش قلب
•  افزایش فشار خون
•  لرزش
•  رنگ‌پریدگی
• احساس اضطراب شدید

در بعضی افراد فشار خون دائماً بالا است و در برخی دیگر به شکل حملات ناگهانی افزایش پیدا می‌کند.

جدول ارتباط هورمون و علائم

 توده اتفاقی آدرنال چیست؟
گاهی بیمار برای بررسی درد شکم، کلیه، کبد، ستون فقرات یا بیماری دیگری CT یا MRI انجام می‌دهد و پزشک به‌طور اتفاقی متوجه وجود یک توده در غده فوق کلیوی می‌شود. به چنین توده‌ای اصطلاحاً Adrenal Incidentaloma گفته می‌شود. کشف اتفاقی توده به معنای سرطان نیست. پس از مشاهده آن، پزشک باید مشخص کند:

• اول: آیا توده هورمون اضافی تولید می‌کند؟
• دوم: آیا ویژگی‌های تصویربرداری آن خوش‌خیم به نظر می‌رسد یا نیازمند بررسی بیشتر است؟

پاسخ به همین دو سؤال تا حد زیادی مسیر بررسی و درمان را مشخص می‌کند.

چه افرادی به بررسی دقیق‌تر نیاز دارند؟
وجود بعضی شرایط در کنار توده آدرنال اهمیت بیشتری دارد، از جمله:

• فشار خون بالا، به‌خصوص اگر کنترل آن دشوار باشد
•  کاهش پتاسیم خون بدون علت مشخص
•  حملات تپش قلب، تعریق و سردرد
•  علائم سندرم کوشینگ
•  تغییرات هورمونی غیرعادی
•  توده‌ای با ویژگی‌های غیرمعمول در CT یا MRI
•  افزایش اندازه توده در بررسی‌های بعدی

در چنین شرایطی، متخصص غدد ممکن است آزمایش‌های هورمونی و بررسی‌های تصویربرداری بیشتری درخواست کند.

آیا اندازه تومور نشان می‌دهد که سرطانی است؟
اندازه توده یکی از اطلاعات مهم در ارزیابی است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند خوش‌خیم یا بدخیم بودن تومور را مشخص کند. پزشک علاوه بر اندازه، مواردی مانند:

•  ظاهر توده
•  تراکم آن در CT
•  یکنواخت یا ناهمگون بودن ساختار
•  سرعت رشد
•  ترشح هورمون
•  سابقه پزشکی بیمار

را در نظر می‌گیرد. بنابراین استفاده از یک عدد ثابت برای اینکه بگوییم «بالاتر از این اندازه حتماً سرطان است» از نظر پزشکی صحیح نیست.

آزمایش‌های هورمونی تومور آدرنال
انوع آزمایش‌ها بر اساس علائم، سابقه پزشکی و مشخصات توده تعیین می‌شود.
 بررسی کورتیزول
برای بررسی تولید بیش از حد کورتیزول ممکن است از آزمایش‌های اختصاصی مانند تست سرکوب با دگزامتازون استفاده شود.افزایش غیرطبیعی کورتیزول می‌تواند با علائمی مانند چاقی مرکزی، فشار خون بالا، دیابت، ضعف عضلات و کاهش تراکم استخوان همراه باشد.
 بررسی آلدوسترون و رنین
در افرادی که فشار خون بالا یا کاهش پتاسیم دارند، ممکن است نسبت آلدوسترون به رنین بررسی شود. این آزمایش به شناسایی تولید بیش از حد آلدوسترون کمک می‌کند.
بررسی متانفرین‌ها
اگر پزشک به فئوکروموسیتوما مشکوک باشد، ممکن است متانفرین‌های پلاسما یا ادرار بررسی شوند. این بررسی به‌ویژه در افرادی اهمیت دارد که حملات تپش قلب، سردرد، تعریق و افزایش فشار خون دارند.

نقش CT در بررسی تومور فوق کلیوی
سی‌تی‌اسکن (CT) یکی از مهم‌ترین روش‌های تصویربرداری برای ارزیابی توده‌های آدرنال است. پزشک در CT فقط به اندازه توده توجه نمی‌کند؛ بلکه ویژگی‌هایی مانند تراکم، یکنواختی، حاشیه‌ها و سایر مشخصات تصویربرداری نیز بررسی می‌شوند.
برخی توده‌ها در CT ویژگی‌های مشخص یک آدنوم خوش‌خیم را دارند و ممکن است به بررسی کمتری نیاز داشته باشند. در مقابل، توده‌های نامشخص یا مشکوک ممکن است به بررسی‌های تکمیلی نیاز پیدا کنند.

MRI چه زمانی استفاده می‌شود؟
MRI نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ماهیت توده ارائه کند و در برخی شرایط به تشخیص بهتر نوع ضایعه کمک کند. انتخاب بین CT، MRI یا روش‌های تکمیلی به شرایط بیمار و ویژگی‌های توده بستگی دارد.
 نکته مهم: نتیجه تصویربرداری باید همراه با آزمایش‌های هورمونی و وضعیت بالینی بیمار تفسیر شود. نمی‌توان تنها بر اساس یک تصویر درباره نوع تومور تصمیم قطعی گرفت.

تفاوت تومور خوش‌خیم و توده مشکوک چیست؟

بسیاری از توده‌های آدرنال خوش‌خیم هستند، اما پزشک باید احتمال بدخیمی را نیز بررسی کند.
این جدول برای آشنایی کلی است و هیچ‌یک از این موارد به‌تنهایی تشخیص سرطان را قطعی نمی‌کنند.

سرطان غده فوق کلیوی چیست؟
کارسینوم قشر آدرنال (Adrenocortical Carcinoma) نوع نادری از سرطان است که از قشر غده فوق کلیوی منشأ می‌گیرد. برخی از این تومورها هورمون تولید می‌کنند و ممکن است با افزایش کورتیزول، آندروژن‌ها یا سایر هورمون‌ها همراه باشند. برخی نیز بیشتر به دلیل اندازه توده یا علائم ناشی از فشار بر بافت‌های اطراف شناسایی می‌شوند. علائم احتمالی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• درد شکم یا پهلو
•  احساس پری در شکم
•  تغییرات هورمونی
•  علائم افزایش کورتیزول
•  افزایش غیرطبیعی برخی هورمون‌های جنسی

وجود این علائم به معنی سرطان آدرنال نیست و تشخیص نیازمند بررسی تخصصی است.

چه زمانی تومور فوق کلیوی به جراحی نیاز دارد؟
همه تومورهای آدرنال نیازمند جراحی نیستند. جراحی بیشتر زمانی مطرح می‌شود که توده:

•  هورمون‌های اضافی و clinically significant تولید کند؛
•  در تصویربرداری ویژگی‌های مشکوک داشته باشد؛
•  احتمال بدخیمی مطرح باشد؛
• یا بر اساس مجموعه یافته‌های بالینی نیاز به برداشتن آن وجود داشته باشد.

در مقابل، برخی توده‌های دارای ظاهر خوش‌خیم و بدون فعالیت هورمونی ممکن است اصلاً نیازمند جراحی نباشند. تصمیم نهایی باید بر اساس مجموعه‌ای از عوامل شامل نوع توده، تصویربرداری، فعالیت هورمونی، شرایط بیمار و نظر تیم درمان گرفته شود.

درمان تومور غدد فوق کلیوی
درمان تومور آدرنال برای همه بیماران یکسان نیست. انتخاب روش درمان به نوع تومور، فعالیت هورمونی، ویژگی‌های تصویربرداری، احتمال بدخیمی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. در برخی افراد تنها ارزیابی یا پیگیری کافی است، در حالی که بعضی تومورها نیاز به جراحی یا درمان‌های تخصصی دیگر دارند.
 جراحی تومور آدرنال
جراحی برداشتن غده فوق کلیوی یا آدرنالکتومی یکی از روش‌های اصلی درمان برخی تومورهای آدرنال است. جراحی ممکن است زمانی مطرح شود که:

•  تومور هورمون اضافی تولید کند.
•  ویژگی‌های توده احتمال بدخیمی را مطرح کند.
•  سرطان غده فوق کلیوی تشخیص داده شود یا به آن مشکوک باشند.
•  شرایط بالینی بیمار نشان دهد برداشتن توده مناسب‌ترین گزینه است.

نوع جراحی نیز بر اساس اندازه و مشخصات تومور تعیین می‌شود و ممکن است با روش کم‌تهاجمی یا جراحی باز انجام شود.

درمان دارویی چه زمانی لازم است؟
داروها ممکن است برای کنترل اثر هورمون‌های اضافی، آماده‌سازی بیمار قبل از جراحی یا درمان برخی تومورهای خاص مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال، در فئوکروموسیتوما کنترل مناسب فشار خون و اثر کاتکول‌آمین‌ها قبل از عمل اهمیت زیادی دارد. در تومورهای تولیدکننده کورتیزول یا آلدوسترون نیز ممکن است درمان دارویی بر اساس شرایط بیمار مورد نیاز باشد.
نوع دارو و زمان مصرف آن باید توسط متخصص تعیین شود.

بعد از جراحی غده فوق کلیوی چه اتفاقی می‌افتد؟
مراقبت پس از عمل به نوع تومور و میزان تولید هورمون قبل از جراحی بستگی دارد. برای مثال، اگر یک تومور برای مدت طولانی مقدار زیادی کورتیزول تولید کرده باشد، تولید طبیعی کورتیزول توسط بافت سالم ممکن است موقتاً کاهش یافته باشد. در چنین شرایطی بیمار ممکن است بعد از عمل برای مدتی به داروی جایگزین گلوکوکورتیکوئید نیاز داشته باشد.
پزشک ممکن است پس از جراحی موارد زیر را بررسی کند:

•  سطح هورمون‌ها
•  فشار خون
•  قند خون
•  سدیم و پتاسیم
•  علائم بیمار
•  وضعیت غده مقابل
•  نیاز به درمان تکمیلی

آیا می‌توان با یک غده فوق کلیوی زندگی کرد؟
در بسیاری از افراد، بله. اگر تنها یک غده فوق کلیوی برداشته شود و غده مقابل سالم و فعال باشد، معمولاً می‌تواند هورمون‌های مورد نیاز بدن را تأمین کند. با این حال، شرایط در همه بیماران یکسان نیست و برخی افراد، به‌ویژه پس از برداشتن تومورهای تولیدکننده کورتیزول، ممکن است حداقل به‌طور موقت به درمان جایگزین هورمونی نیاز داشته باشند.

پیگیری تومور آدرنال
نوع پیگیری به ویژگی‌های توده بستگی دارد. همه توده‌های خوش‌خیم الزاماً به تصویربرداری مکرر و مادام‌العمر نیاز ندارند.
پزشک با توجه به نتیجه تصویربرداری، وضعیت هورمونی و شرایط بیمار مشخص می‌کند که آیا بررسی مجدد لازم است یا خیر.
بنابراین برنامه پیگیری باید برای هر بیمار به‌صورت اختصاصی تعیین شود.

 سوالات متداول
آیا تومور غدد فوق کلیوی خطرناک است؟
همیشه خیر. بسیاری از توده‌های آدرنال خوش‌خیم هستند. خطر به نوع توده، فعالیت هورمونی و احتمال بدخیمی بستگی دارد.
آیا تومور آدرنال باعث فشار خون بالا می‌شود؟
بله، برخی تومورها با افزایش تولید **آلدوسترون یا کاتکول‌آمین‌ها** می‌توانند فشار خون را بالا ببرند.
 آیا تومور فوق کلیوی باعث چاقی می‌شود؟
برخی تومورهای تولیدکننده کورتیزول می‌توانند باعث افزایش وزن، به‌خصوص **چاقی مرکزی و شکمی** شوند.
 آیا تومور آدرنال همان سرطان است؟
خیر. تومور می‌تواند خوش‌خیم یا بدخیم باشد و بسیاری از توده‌های آدرنال سرطانی نیستند.
 آیا تومور آدرنال همیشه باید جراحی شود؟
خیر. تصمیم به جراحی به فعالیت هورمونی، ظاهر توده در تصویربرداری، احتمال بدخیمی و شرایط بیمار بستگی دارد.
 برای تومور آدرنال باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟
معمولاً متخصص غدد و متابولیسم ارزیابی هورمونی را انجام می‌دهد و در صورت نیاز بیمار برای جراحی یا بررسی‌های دیگر به متخصص مربوط ارجاع داده می‌شود.

جمع‌بندی
تومور غدد فوق کلیوی ممکن است به‌طور اتفاقی و بدون علامت کشف شود یا به دلیل تولید بیش از حد هورمون‌هایی مانند کورتیزول، آلدوسترون و کاتکول‌آمین‌ها علائمی ایجاد کند. وجود توده در آدرنال به معنای سرطان نیست. پس از کشف توده، دو مسئله اهمیت ویژه‌ای دارند: فعالیت هورمونی تومور و ویژگی‌های آن در تصویربرداری. بر اساس نتایج این بررسی‌ها، ممکن است بیمار به اقدام دیگری نیاز نداشته باشد، تحت پیگیری قرار گیرد یا برای درمان و جراحی ارجاع داده شود.

اعتبار محتوای علمی
این مقاله بر اساس منابع معتبر پزشکی و راهنماهای تخصصی حوزه غدد فوق کلیوی تهیه شده است. تشخیص و انتخاب درمان تومور آدرنال باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

سلب مسئولیت
این مطلب صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. اگر در CT یا MRI شما توده‌ای در غده فوق کلیوی گزارش شده است، برای بررسی فعالیت هورمونی و ویژگی‌های توده به پزشک یا متخصص غدد مراجعه کنید.