هورمون رشد چیست؟ کمبود آن چه مشکلاتی ایجاد می‌کند؟ علائم، علت، تشخیص و درمان

 به گزارش نبض نگار: هورمون رشد یا GH هورمونی است که از غده هیپوفیز ترشح می‌شود و به‌ویژه در دوران کودکی و نوجوانی برای رشد قدی، استخوان‌ها و بافت‌های بدن اهمیت دارد. **کمبود هورمون رشد در کودکان معمولاً با کاهش سرعت رشد قدی** خود را نشان می‌دهد؛ در حالی که در بزرگسالان می‌تواند با کاهش توده عضلانی، افزایش چربی بدن و کاهش تراکم استخوان همراه باشد. با این حال، هر کودک کوتاه‌قدی کمبود هورمون رشد ندارد و اندازه‌گیری تصادفی GH نیز معمولاً برای تشخیص کافی نیست. بررسی نمودار رشد، سن استخوانی، IGF-1 و در موارد لازم تست تحریک GH به تشخیص دقیق کمک می‌کند.

 فهرست مطالب
هورمون رشد چیست؟
هورمون رشد چگونه در بدن عمل می‌کند؟
کمبود هورمون رشد چیست؟
علت کمبود هورمون رشد چیست؟
 علائم کمبود هورمون رشد در کودکان
 علائم کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
چه کسانی بیشتر در معرض کمبود هورمون رشد هستند؟
ارتباط هورمون رشد با قد و بلوغ
 ارتباط خواب، تغذیه و ورزش با هورمون رشد
 کمبود هورمون رشد چگونه تشخیص داده می‌شود؟
 تفاوت کمبود هورمون رشد با سایر علل کوتاهی قد
 عوارض کمبود هورمون رشد چیست؟
درمان کمبود هورمون رشد چگونه است؟
تغذیه مناسب برای رشد کودکان
نقش ورزش و خواب در رشد
آیا کمبود هورمون رشد قابل درمان است؟
 باورهای اشتباه درباره هورمون رشد
 سوالات متداول

 هورمون رشد چیست؟
هورمون رشد (Growth Hormone یا GH) هورمونی پروتئینی است که توسط بخش قدامی غده هیپوفیز تولید می‌شود. این غده کوچک در قاعده مغز قرار گرفته و با وجود اندازه کم، چندین هورمون مهم بدن را کنترل می‌کند.
نام دیگر هورمون رشد سوماتوتروپین است. GH در کودکی و نوجوانی نقش مهمی در رشد طولی استخوان‌ها دارد، اما وظیفه آن فقط افزایش قد نیست. این هورمون در تنظیم توده عضلانی، استخوان، بافت چربی و برخی فرایندهای متابولیک نیز نقش دارد. بخشی از اثر GH از طریق IGF-1 یا فاکتور رشد شبه‌انسولینی 1 انجام می‌شود که عمدتاً در پاسخ به GH در کبد تولید می‌شود.

 آیا هورمون رشد همان IGF-1 است؟
خیر. GH و IGF-1 دو ماده متفاوت ولی مرتبط هستند. هورمون رشد از هیپوفیز ترشح می‌شود و یکی از اثرات آن تحریک تولید IGF-1 است. IGF-1 نیز در رشد استخوان‌ها و سایر بافت‌ها نقش دارد.این تفاوت در تشخیص بیماری نیز مهم است؛ زیرا ترشح GH در طول شبانه‌روز نوسان زیادی دارد، در حالی که IGF-1 نسبتاً پایدارتر است و می‌تواند یکی از بررسی‌های اولیه در ارزیابی محور رشد باشد.

هورمون رشد چگونه در بدن عمل می‌کند؟
عملکرد هورمون رشد حاصل ارتباط میان هیپوتالاموس، هیپوفیز، کبد و بافت‌های بدن است. هیپوتالاموس پیام‌هایی برای تنظیم ترشح GH به هیپوفیز می‌فرستد. هیپوفیز سپس هورمون رشد را وارد خون می‌کند.
GH به‌طور مستقیم روی برخی بافت‌ها اثر دارد و در عین حال کبد را به تولید IGF-1 تحریک می‌کند. IGF-1 در کودکان و نوجوانان روی صفحات رشد استخوان‌ها اثر می‌گذارد و به رشد طولی استخوان کمک می‌کند. هورمون رشد همچنین بر ساخت پروتئین، توده عضلانی و متابولیسم چربی اثر دارد.
 هورمون رشد چه زمانی بیشتر ترشح می‌شود؟
ترشح GH پیوسته و ثابت نیست، بلکه به شکل پالس‌های دوره‌ای انجام می‌شود. بخش مهمی از ترشح هورمون رشد با خواب، به‌خصوص مراحل عمیق خواب، ارتباط دارد. به همین دلیل اگر در یک زمان تصادفی از فرد خون گرفته شود، ممکن است GH بسیار پایین باشد، بدون اینکه فرد واقعاً دچار کمبود این هورمون باشد.

کمبود هورمون رشد چیست؟
کمبود هورمون رشد یا Growth Hormone Deficiency زمانی مطرح می‌شود که ترشح GH برای نیازهای طبیعی بدن کافی نباشد.کمبود می‌تواند در دوران کودکی ایجاد شود یا در بزرگسالی، برای مثال به دنبال بعضی بیماری‌های هیپوفیز، ظاهر شود. در کودکان، مهم‌ترین اثر کمبود GH معمولاً کند شدن سرعت رشد قدی است. کودک ممکن است ابتدا قد طبیعی داشته باشد اما به‌تدریج سرعت رشد او کمتر شود و در نمودار رشد از مسیر قبلی پایین بیاید.
در بزرگسالان، چون صفحات رشد استخوان‌ها بسته شده‌اند، کمبود GH باعث کوتاه شدن قد نمی‌شود. مشکلات بیشتر به ترکیب بدن، استخوان، عضلات و کیفیت زندگی مربوط می‌شوند.

علت کمبود هورمون رشد چیست؟
علت کمبود GH در همه بیماران مشخص نمی‌شود. برخی موارد از دوران کودکی و به دلایل مادرزادی وجود دارند و برخی دیگر در طول زندگی ایجاد می‌شوند. اختلال در تشکیل یا عملکرد هیپوفیز و هیپوتالاموس می‌تواند تولید GH را کاهش دهد.
برخی علل احتمالی عبارت‌اند از:

•  اختلالات مادرزادی هیپوفیز یا هیپوتالاموس
•  بعضی بیماری‌های ژنتیکی
• تومورهای ناحیه هیپوفیز یا اطراف آن
•  جراحی مغز یا هیپوفیز
•  پرتودرمانی ناحیه سر
•  برخی آسیب‌های مغزی
•  بعضی بیماری‌های التهابی یا نفوذی

وجود تومور هیپوفیز الزاماً به معنای سرطان نیست؛ بسیاری از تومورهای این ناحیه خوش‌خیم هستند.

علائم کمبود هورمون رشد در کودکان چیست؟
مهم‌ترین نشانه‌ای که پزشک را به کمبود GH مشکوک می‌کند، معمولاً **کاهش سرعت رشد** است، نه صرفاً کوتاه بودن کودک.ممکن است کودک در ابتدا در محدوده طبیعی نمودار رشد قرار داشته باشد، اما طی چند سال نسبت به مسیر قبلی خود رشد کمتری داشته باشد.  علائم احتمالی عبارت‌اند از:

•  رشد قدی آهسته
•  کاهش تدریجی صدک قد
•  کوتاه‌تر شدن نسبت به الگوی مورد انتظار خانوادگی
•  تأخیر سن استخوانی
•  افزایش نسبی چربی بدن در برخی کودکان
•  ظاهر جوان‌تر نسبت به سن در برخی موارد
•  تأخیر رشد و بلوغ در بعضی بیماران

در نوزادان مبتلا به اختلال شدید چند هورمون هیپوفیز، ممکن است مشکلاتی مانند افت قند خون نیز مشاهده شود.

 آیا کوتاهی قد یعنی کودک کمبود هورمون رشد دارد؟
خیر. هر کودک کوتاه‌قدی کمبود GH ندارد. قد تحت تأثیر ژنتیک، تغذیه، هورمون‌های تیروئیدی، زمان بلوغ، بیماری‌های مزمن و عوامل متعدد دیگری قرار دارد. برای مثال، کودک دارای کوتاهی قد خانوادگی ممکن است کوتاه‌تر از میانگین باشد اما با سرعت مناسبی رشد کند. در تأخیر سرشتی رشد و بلوغ نیز کودک ممکن است مدتی کوتاه‌تر از همسالان باشد ولی جهش رشد او دیرتر اتفاق بیفتد.

علائم کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
کمبود هورمون رشد در بزرگسالان با کوتاهی قد جدید همراه نیست، زیرا صفحات رشد استخوان‌ها بسته شده‌اند. در افراد مبتلا به کمبود تأییدشده GH ممکن است تغییراتی مانند کاهش توده عضلانی و بدون چربی، افزایش چربی بدن، کاهش تراکم استخوان و کاهش ظرفیت فعالیت بدنیدیده شود. برخی بیماران نیز کاهش کیفیت زندگی را گزارش می‌کنند.
اما این علائم بسیار غیر اختصاصی هستند. خستگی، اضافه وزن یا کاهش توان ورزشی به تنهایی نشان‌دهنده کمبود GH نیستند و می‌توانند ده‌ها علت دیگر داشته باشند.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود هورمون رشد هستند؟
کودکانی که سرعت رشد قدی آنها به شکل غیرطبیعی کاهش یافته باید از نظر علل مختلف اختلال رشد ارزیابی شوند. همچنین احتمال کمبود GH در برخی گروه‌ها بیشتر مطرح می‌شود:

• افراد دارای اختلالات ساختاری هیپوفیز
•  مبتلایان به برخی تومورهای مغزی یا هیپوفیز
•  افرادی که جراحی ناحیه هیپوفیز داشته‌اند
•  بیمارانی که پرتودرمانی ناحیه سر دریافت کرده‌اند
•  افراد مبتلا به کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیز
•  برخی کودکان دارای اختلالات مادرزادی یا ژنتیکی

وجود یکی از این عوامل به معنای ابتلای قطعی نیست و تشخیص به بررسی تخصصی نیاز دارد.

ارتباط هورمون رشد با قد و بلوغ
GH یکی از مهم‌ترین هورمون‌های رشد قدی است، اما قد نهایی فقط توسط هورمون رشد تعیین نمی‌شود. ژنتیک نقش بسیار مهمی دارد. علاوه بر آن، تغذیه، هورمون‌های تیروئیدی، هورمون‌های جنسی، سلامت عمومی و زمان بلوغ بر رشد قدی اثر می‌گذارند. در دوران بلوغ، افزایش هورمون‌های جنسی با افزایش فعالیت محور GH و IGF-1 همراه می‌شود و به جهش رشد نوجوانی کمک می‌کند.
آیا هورمون رشد باعث بلوغ می‌شود؟
هورمون رشد، هورمون اصلی شروع بلوغ نیست. شروع بلوغ عمدتاً تحت کنترل محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و غدد جنسی قرار دارد. با این حال، هورمون رشد و هورمون‌های جنسی برای ایجاد رشد مناسب در دوران بلوغ با یکدیگر تعامل دارند.

ارتباط خواب، تغذیه و ورزش با هورمون رشد
خواب، فعالیت بدنی و وضعیت تغذیه می‌توانند بر فیزیولوژی GH و IGF-1 اثر بگذارند، اما این موضوع به معنای درمان کمبود واقعی GH با خواب یا غذا نیست. خواب کافی برای سلامت کودک ضروری است و بخشی از ترشح طبیعی GH با خواب عمیق ارتباط دارد. تغذیه نیز اهمیت زیادی دارد. سوءتغذیه و کمبود انرژی می‌توانند رشد و سطح IGF-1 را تحت تأثیر قرار دهند. ورزش منظم نیز برای سلامت استخوان و عضلات مفید است.
آیا خوابیدن زود باعث افزایش قد می‌شود؟
خواب کافی به رشد سالم کمک می‌کند، اما هیچ ساعت جادویی مشخصی وجود ندارد که خوابیدن در آن افزایش قد را تضمین کند. اگر کودک کمبود واقعی GH داشته باشد، بیشتر خوابیدن جایگزین درمان پزشکی نمی‌شود.
 
کمبود هورمون رشد چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص کمبود هورمون رشد فقط با یک آزمایش انجام نمی‌شود. در کودکان، یکی از مهم‌ترین اقدامات بررسی نمودار رشد در طول زمان است. پزشک قد فعلی، سرعت رشد سالانه، وزن، قد والدین و سابقه بلوغ خانواده را بررسی می‌کند. ممکن است سن استخوانی نیز با تصویربرداری از دست و مچ ارزیابی شود. آزمایش IGF-1 و در برخی موارد IGFBP-3 می‌توانند اطلاعات بیشتری درباره محور GH ارائه دهند.

 آزمایش‌ها و روش‌های بررسی کمبود هورمون رشد

آیا آزمایش ساده GH کافی است؟
معمولاً خیر. چون GH به‌صورت ضربانی ترشح می‌شود، مقدار آن در یک نمونه تصادفی ممکن است بسیار پایین باشد. بنابراین نتیجه پایین GH در یک نمونه خون به تنهایی اثبات‌کننده کمبود نیست.
اگر یافته‌های بالینی و آزمایش‌های اولیه احتمال کمبود را مطرح کنند، متخصص ممکن است **تست تحریک هورمون رشد** را درخواست کند.

تفاوت کمبود هورمون رشد با سایر علل کوتاهی قد
کوتاهی قد یک تشخیص واحد نیست و ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد.

تفاوت علل مهم کوتاهی قد

بنابراین استفاده از آمپول هورمون رشد بدون مشخص کردن علت کوتاهی قد می‌تواند تصمیم نادرستی باشد.

عوارض کمبود هورمون رشد چیست؟
در کودکان، مهم‌ترین پیامد کمبود درمان‌نشده GH، اختلال در رشد قدی است. شدت اثر به میزان کمبود، مدت آن، سن کودک و سایر عوامل بستگی دارد. کاهش توده استخوانی نیز می‌تواند در برخی بیماران مطرح باشد.
در بزرگسالان، کمبود واقعی GH می‌تواند با کاهش توده عضلانی، افزایش چربی مرکزی، کاهش تراکم استخوان و تغییرات متابولیک همراه باشد.
نکته مهم دیگر این است که گاهی کمبود GH بخشی از کم‌کاری هیپوفیز است و هورمون‌های دیگری نیز کم هستند. به همین دلیل بررسی عملکرد سایر محورهای هیپوفیز اهمیت دارد.

-درمان کمبود هورمون رشد چگونه است؟
اگر کمبود هورمون رشد با ارزیابی تخصصی تأیید شود و بیمار شرایط لازم برای درمان را داشته باشد، پزشک ممکن است هورمون رشد انسانی نوترکیب تجویز کند. سوماتروپین یکی از شکل‌های دارویی هورمون رشد است.
در کودکان، هدف درمان افزایش مناسب سرعت رشد و کمک به رسیدن کودک به پتانسیل رشدی ممکن است. پاسخ به درمان با اندازه‌گیری دوره‌ای قد و محاسبه سرعت رشد ارزیابی می‌شود. در بزرگسالان دارای کمبود تأییدشده نیز ممکن است درمان در شرایط مشخص تجویز شود، اما هدف افزایش قد نیست.
 آمپول هورمون رشد برای چه کودکانی مناسب است؟
کوتاهی قد به تنهایی برای شروع آمپول GH کافی نیست. هورمون رشد برای کمبود تأییدشده GH و برخی شرایط پزشکی مشخص دیگر کاربرد دارد. تصمیم به درمان باید براساس تشخیص، سن، وضعیت رشد و شرایط بالینی فرد گرفته شود.
آیا آمپول هورمون رشد عوارض دارد؟
بله، مانند هر داروی دیگری می‌تواند عوارض داشته باشد و به همین دلیل درمان نیازمند پایش پزشکی است. پزشک در طول درمان رشد کودک، وضعیت بالینی و در صورت نیاز آزمایش‌های مرتبط را کنترل می‌کند. مصرف خودسرانه GH برای بلندقد شدن، بدنسازی یا جوان‌سازی توصیه نمی‌شود.

تغذیه مناسب برای رشد کودکان
هیچ غذا یا مکملی وجود ندارد که به تنهایی بتواند قد کودک را به شکل تضمینی افزایش دهد. بدن برای رشد طبیعی به انرژی کافی، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیاز دارد. رژیم غذایی متعادل می‌تواند شامل منابع پروتئین، میوه و سبزیجات، غلات، لبنیات یا جایگزین مناسب و منابع چربی سالم باشد. در صورت وجود کمبود یک ریزمغذی، درمان همان کمبود می‌تواند اهمیت داشته باشد.
 آیا مکمل‌های افزایش قد مؤثر هستند؟
محصولاتی که با وعده «افزایش سریع قد» فروخته می‌شوند، نمی‌توانند ژنتیک کودک را تغییر دهند یا صفحات رشد بسته را دوباره باز کنند. اگر سرعت رشد کودک پایین است، به جای اتکا به مکمل‌های تبلیغاتی بهتر است علت اختلال رشد بررسی شود.

نقش ورزش، خواب و سبک زندگی در رشد
فعالیت بدنی منظم برای سلامت استخوان‌ها، عضلات و سیستم قلبی‌عروقی کودکان مفید است. خواب کافی نیز بخشی از سبک زندگی سالم است و با الگوی طبیعی ترشح برخی هورمون‌ها از جمله GH ارتباط دارد. با این حال، نه ورزش خاصی وجود دارد که کمبود واقعی GH را درمان کند و نه حرکت کششی می‌تواند استخوان را فراتر از ظرفیت صفحات رشد بلند کند. هدف باید فراهم کردن شرایط مناسب برای رسیدن کودک به پتانسیل رشد طبیعی خودش باشد.

آیا کمبود هورمون رشد قابل درمان است؟
در بسیاری از کودکان مبتلا به کمبود تأییدشده GH، درمان می‌تواند سرعت رشد را بهبود دهد. میزان پاسخ در همه کودکان یکسان نیست و به علت بیماری، شدت کمبود، سن شروع درمان و وضعیت صفحات رشد بستگی دارد.
تشخیص به‌موقع اهمیت دارد، زیرا افزایش طول استخوان‌ها زمانی اتفاق می‌افتد که صفحات رشد هنوز باز باشند. در برخی بیماران، کمبود GH از کودکی تا بزرگسالی ادامه پیدا می‌کند. در این افراد پس از پایان رشد ممکن است نیاز به ادامه درمان دوباره ارزیابی شود.

باورهای اشتباه درباره هورمون رشد
 باور اشتباه اول: هر کودک کوتاه‌قدی باید هورمون رشد بزند
خیر. تعداد زیادی از کودکان کوتاه‌قد کمبود GH ندارند. ابتدا باید علت کوتاهی قد مشخص شود.
باور اشتباه دوم: یک آزمایش GH پایین یعنی کمبود هورمون رشد
خیر. به دلیل ترشح ضربانی GH، آزمایش تصادفی آن برای تشخیص کافی نیست.
باور اشتباه سوم: آمپول هورمون رشد هر فردی را بلندقد می‌کند
خیر. اثر GH به علت کوتاهی قد و باز بودن صفحات رشد بستگی دارد و درمان برای همه مناسب نیست.
باور اشتباه چهارم: بعد از بسته شدن صفحات رشد هم می‌توان با GH قد را بلند کرد
خیر. پس از بسته شدن صفحات رشد، GH باعث افزایش طول استخوان‌ها نمی‌شود.
 باور اشتباه پنجم: مکمل و خواب زیاد جایگزین درمان هورمون رشد هستند
خیر. خواب و تغذیه مناسب برای رشد طبیعی ضروری‌اند، اما کمبود واقعی GH را درمان نمی‌کنند.

سوالات متداول درباره هورمون رشد
هورمون رشد از کجا ترشح می‌شود؟
GH از بخش قدامی غده هیپوفیز در قاعده مغز ترشح می‌شود. بخشی از اثرات آن از طریق تحریک تولید IGF-1، عمدتاً در کبد، انجام می‌شود.
 از کجا بفهمیم کودک کمبود هورمون رشد دارد؟یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها سرعت رشد قدی در طول زمان است. تشخیص با بررسی نمودار رشد، معاینه، آزمایش‌های مربوط به محور GH و در صورت نیاز تست تحریک انجام می‌شود.
 هورمون رشد در چه سنی بیشترین تأثیر را بر قد دارد؟
GH در تمام دوران رشد اهمیت دارد. برای درمان کمبود GH، زمان باقی‌مانده تا بسته شدن صفحات رشد اهمیت زیادی دارد و شروع به‌موقع درمان در فرد واجد شرایط می‌تواند بر نتیجه اثرگذار باشد.
 آیا هورمون رشد باعث افزایش قد می‌شود؟
در کودکان دارای صفحات رشد باز و شرایط پزشکی مناسب، درمان GH می‌تواند رشد قدی را افزایش دهد. مقدار افزایش قد به عوامل متعددی بستگی دارد و نمی‌توان نتیجه یکسانی برای همه پیش‌بینی کرد.
 آیا کمبود هورمون رشد باعث بلوغ دیررس می‌شود؟
ممکن است اختلال رشد و بلوغ در برخی بیماری‌های هیپوفیز همزمان دیده شوند، اما کمبود GH و بلوغ دیررس یک بیماری واحد نیستند. در صورت تأخیر بلوغ، سایر هورمون‌های هیپوفیز نیز باید در صورت صلاحدید پزشک بررسی شوند.
 آزمایش هورمون رشد چگونه انجام می‌شود؟
به دلیل ترشح ضربانی GH، اندازه‌گیری تصادفی آن معمولاً کافی نیست. در موارد مشکوک ممکن است تست تحریک GH انجام شود که طی آن پاسخ هورمون رشد به محرک مشخص در چند نمونه خون بررسی می‌شود.
 آیا هورمون رشد برای بزرگسالان هم تجویز می‌شود؟
بله، در برخی بزرگسالان دارای کمبود تأییدشده GH ممکن است درمان تجویز شود. هدف درمان در بزرگسالان افزایش قد نیست، زیرا صفحات رشد بسته شده‌اند.
 برای بررسی رشد کودک به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
پزشک کودکان می‌تواند ارزیابی اولیه رشد را انجام دهد. اگر کاهش سرعت رشد، اختلال هورمونی یا کوتاهی قد نیازمند بررسی تخصصی باشد، متخصص غدد کودکان ارزیابی دقیق‌تری انجام می‌دهد.

جمع‌بندی
هورمون رشد یا GH یکی از هورمون‌های مهم هیپوفیز است که در رشد قدی کودکان و نوجوانان و همچنین سلامت استخوان، عضلات و متابولیسم نقش دارد. مهم‌ترین علامت کمبود این هورمون در کودکان معمولاً کاهش سرعت رشد قدی است؛ اما هر کودک کوتاه‌قدی کمبود GH ندارد.
تشخیص کمبود هورمون رشد با یک آزمایش ساده انجام نمی‌شود و بررسی نمودار رشد، سن استخوانی، IGF-1 و در موارد لازم تست تحریک GH اهمیت دارد. اگر کمبود واقعی تأیید شود، درمان با هورمون رشد نوترکیب در بیماران واجد شرایط می‌تواند به بهبود رشد کمک کند. استفاده خودسرانه از آمپول هورمون رشد یا مکمل‌های افزایش قد، بدون تشخیص علت کوتاهی قد، توصیه نمی‌شود.

منابع 

Endocrine Society – Growth Hormone Deficiency
Merck Manual – Growth Hormone Deficiency in Children
Cleveland Clinic – Growth Hormone Deficiency
MedlinePlus – Growth Hormone Tests

 اعتبار محتوای علمی
محتوای این مقاله با استفاده از اطلاعات منتشرشده در منابع معتبر پزشکی، راهنماهای تخصصی و وب‌سایت‌های رسمی سلامت تدوین شده است. هدف نبض نگار، ارائه اطلاعات علمی به زبان ساده و قابل فهم است. با توجه به به‌روزرسانی مستمر دانش پزشکی، تشخیص و انتخاب روش درمان باید براساس شرایط فردی و نظر پزشک انجام شود.

 سلب مسئولیت پزشکی
مطالب منتشرشده در نبض نگار صرفاً با هدف افزایش آگاهی عمومی ارائه می‌شوند و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشکی نیستند. از مصرف، قطع یا تغییر دارو و مکمل بدون مشورت با پزشک خودداری کنید. در صورت داشتن علائم شدید، مداوم یا نگران‌کننده، برای ارزیابی دقیق به پزشک مراجعه کنید.