نارسایی قلبی چیست؟ ۱۰ علامت اولیه که هرگز نباید نادیده بگیرید + علائم، درمان و پیشگیری

به گزارش نبض نگار: نارسایی قلبی یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین بیماری‌های قلب و عروق در جهان است و میلیون‌ها نفر با آن زندگی می‌کنند. برخلاف تصور رایج، نارسایی قلبی به معنای توقف کامل فعالیت قلب نیست؛ بلکه قلب هنوز می‌تپد اما توانایی کافی برای پمپاژ خون مورد نیاز بدن را ندارد. زمانی که این اتفاق رخ می‌دهد، اکسیژن و مواد مغذی به اندازه کافی به اندام‌ها نمی‌رسند و در مقابل، مایعات در ریه‌ها، پاها یا شکم تجمع پیدا می‌کنند. نتیجه این وضعیت، بروز علائمی مانند تنگی نفس، خستگی، ورم پاها و کاهش توان انجام فعالیت‌های روزمره است.
در این مقاله، به زبان ساده اما بر اساس جدیدترین راهنماهای انجمن قلب آمریکا (AHA)، کالج متخصصان قلب آمریکا (ACC) و انجمن قلب اروپا (ESC)، با نارسایی قلبی، علائم اولیه، علت‌ها، روش‌های تشخیص، درمان و راه‌های پیشگیری آشنا می‌شوید.

فهرست مطالب نارسایی قلبی چیست؟
 قلب سالم چگونه کار می‌کند؟
 انواع نارسایی قلبی
 10 علامت اولیه نارسایی قلبی
علائم نارسایی قلبی در زنان و مردان
 چه عواملی باعث نارسایی قلبی می‌شوند؟
چه افرادی بیشتر در معرض نارسایی قلبی هستند؟
 نارسایی قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
 جدیدترین روش‌های درمان
 زندگی با نارسایی قلبی
 تغذیه بیماران
 پیشگیری
 عوارض بیماری
 باورهای اشتباه
 سوالات متداول
 جمع‌بندی

نارسایی قلبی چیست؟
نارسایی قلبی (Heart Failure) بیماری‌ای است که در آن قلب نمی‌تواند خون کافی را برای تأمین نیاز اندام‌های بدن پمپ کند. در نتیجه، اندام‌ها اکسیژن و مواد مغذی کمتری دریافت می‌کنند و مایعات در ریه‌ها، پاها و سایر بافت‌ها تجمع می‌یابند. این بیماری ممکن است به‌تدریج طی سال‌ها ایجاد شود یا به‌صورت ناگهانی پس از سکته قلبی، بیماری دریچه‌ای یا افزایش شدید فشار خون بروز کند. نارسایی قلبی یک بیماری مزمن است، اما با درمان مناسب، بسیاری از بیماران می‌توانند سال‌ها زندگی فعال و باکیفیتی داشته باشند.
آیا نارسایی قلبی به معنی توقف قلب است؟
خیر.بسیاری تصور می‌کنند نارسایی قلبی یعنی قلب از کار افتاده است؛ در حالی که قلب همچنان می‌تپد، اما قدرت یا کارایی لازم برای پمپاژ خون را ندارد. شدت این کاهش عملکرد در افراد مختلف متفاوت است و از مراحل خفیف تا پیشرفته متغیر  خواهد بود.
نارسایی قلبی چگونه ایجاد می‌شود؟
هر عاملی که به عضله قلب آسیب برساند یا باعث شود قلب برای مدت طولانی تحت فشار بیش از حد کار کند، می‌تواند در نهایت به نارسایی قلبی منجر شود. فشار خون بالا، سکته قلبی، بیماری دریچه‌های قلب، دیابت و برخی بیماری‌های ژنتیکی از مهم‌ترین عوامل ایجادکننده این بیماری هستند.

قلب سالم چگونه کار می‌کند؟
قلب یک عضله قدرتمند است که به‌طور متوسط روزانه بیش از 100 هزار بار منقبض می‌شود و حدود 7 تا 8 هزار لیتر خون را در سراسر بدن به گردش درمی‌آورد.قلب از چهار حفره تشکیل شده است:

•   دهلیز راست
•  دهلیز چپ
• بطن راست
•  بطن چپ

بطن چپ مهم‌ترین بخش پمپاژکننده خون است و خون اکسیژن‌دار را به تمام بدن می‌رساند. در یک قلب سالم، هر ضربان با نظم کامل انجام می‌شود و خون بدون مشکل وارد ریه‌ها و سپس اندام‌های بدن می‌شود. اما در نارسایی قلبی، قدرت انقباض یا توانایی پر شدن قلب کاهش پیدا می‌کند و این چرخه طبیعی مختل می‌شود.
 کسر جهشی (EF) چیست؟
یکی از مهم‌ترین شاخص‌های بررسی عملکرد قلب، کسر جهشی یا Ejection Fraction (EF) است. این شاخص نشان می‌دهد که بطن چپ در هر ضربان چه درصدی از خون موجود را به بیرون پمپ می‌کند. به طور کلی:

پزشکان معمولاً با اکوکاردیوگرافی این عدد را اندازه‌گیری می‌کنند.

 انواع نارسایی قلبی
همه بیماران مبتلا به نارسایی قلبی شرایط یکسانی ندارند. پزشکان این بیماری را بر اساس محل درگیری یا نحوه عملکرد قلب به چند دسته تقسیم می‌کنند.
نارسایی سیستولیک
در این نوع، عضله قلب قدرت کافی برای انقباض ندارد. در نتیجه:

• خون کمتری به بدن می‌رسد.
•  EF کاهش پیدا می‌کند.
•  معمولاً پس از سکته قلبی یا کاردیومیوپاتی دیده می‌شود.

نارسایی دیاستولیک
در این حالت، عضله قلب سفت شده و به‌خوبی پر نمی‌شود. در نتیجه:

•  حجم خون داخل قلب کاهش پیدا می‌کند.
•  EF ممکن است طبیعی باشد.
•  بیشتر در سالمندان و مبتلایان به فشار خون بالا دیده می‌شود.

نارسایی سمت چپ
شایع‌ترین نوع بیماری است. علائم آن شامل:

•  تنگی نفس
•  سرفه
•  تجمع مایع در ریه
•  کاهش تحمل فعالیت است.

نارسایی سمت راست
در این حالت، خون در سیاهرگ‌ها تجمع پیدا می‌کند. علائم آن عبارت‌اند از:

•  ورم پاها
• ورم شکم
• افزایش وزن
•  بزرگی کبد

نارسایی حاد و مزمن

• نارسایی حاد: ناگهانی ایجاد می‌شود و نیازمند درمان فوری است.
• نارسایی مزمن: به‌آرامی طی ماه‌ها یا سال‌ها پیشرفت می‌کند و معمولاً نیاز به درمان طولانی‌مدت دارد.

10 علامت اولیه نارسایی قلبی که هرگز نباید نادیده بگیرید
شناخت علائم اولیه، مهم‌ترین راه تشخیص زودهنگام بیماری است.
1. تنگی نفس
شایع‌ترین علامت نارسایی قلبی است. ابتدا هنگام فعالیت ایجاد می‌شود اما با پیشرفت بیماری ممکن است حتی هنگام استراحت نیز رخ دهد.
 2. خستگی مداوم
بیمار احساس می‌کند انجام فعالیت‌های ساده مانند راه رفتن، خرید یا بالا رفتن از چند پله نیز برایش دشوار شده است.
 3. ورم پاها
تجمع مایع باعث ورم:

•  مچ پا
•  ساق پا
•  کف پا می‌شود.

 4. افزایش وزن ناگهانی
افزایش وزن چند کیلوگرمی طی چند روز ممکن است ناشی از تجمع مایع در بدن باشد، نه افزایش چربی.
 5. تنگی نفس هنگام خواب
برخی بیماران مجبور می‌شوند با دو یا سه بالش بخوابند یا نیمه‌شب به دلیل احساس خفگی از خواب بیدار شوند.
 6. سرفه مزمن
به‌ویژه سرفه خشک یا همراه با خلط کف‌آلود که دراز کشیدن آن را تشدید می‌کند.
7. کاهش تحمل فعالیت
بیمار دیگر نمی‌تواند مانند گذشته ورزش کند یا حتی مسافت کوتاهی راه برود.
8. تپش قلب
قلب برای جبران کاهش قدرت پمپاژ سریع‌تر کار می‌کند و فرد احساس ضربان شدید یا نامنظم دارد.
9. کاهش اشتها و احساس پری شکم
تجمع مایع در کبد و دستگاه گوارش ممکن است باعث احساس سیری زودرس یا کاهش اشتها شود.
 10. سرگیجه و کاهش تمرکز
وقتی خون کافی به مغز نرسد، فرد ممکن است احساس گیجی، کاهش تمرکز یا حتی غش را تجربه کند.

 علائم نارسایی قلبی در زنان و مردان
اگرچه بسیاری از علائم نارسایی قلبی در زنان و مردان مشترک است، اما برخی تفاوت‌های ظریف در نحوه بروز و شدت علائم وجود دارد. زنان بیشتر ممکن است با خستگی، تنگی نفس، کاهش تحمل فعالیت یا ورم خفیف پاها به پزشک مراجعه کنند، در حالی که مردان گاهی سابقه سکته قلبی یا درد قفسه سینه واضح‌تری دارند. همچنین زنان مبتلا به نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده (HFpEF) بیشتر از مردان دیده می‌شوند.
از سوی دیگر، عوامل خطر مانند فشار خون بالا، دیابت، چاقی، بیماری عروق کرونر و مصرف دخانیات در هر دو جنس اهمیت زیادی دارند و کنترل آن‌ها می‌تواند احتمال پیشرفت بیماری را کاهش دهد.

چه عواملی باعث نارسایی قلبی می‌شوند؟
نارسایی قلبی معمولاً نتیجه یک بیماری زمینه‌ای است که به مرور زمان به عضله قلب آسیب می‌رساند یا بار کاری آن را افزایش می‌دهد. مهم‌ترین علل عبارت‌اند از:

•  بیماری عروق کرونر و سکته قلبی
•  فشار خون بالا
•  بیماری‌های دریچه‌ای قلب
•  دیابت
•  کاردیومیوپاتی‌ها
•  آریتمی‌های طولانی‌مدت
•  بیماری‌های مادرزادی قلب
•  مصرف طولانی‌مدت الکل یا مواد مخدر
•  برخی داروهای شیمی‌درمانی
•  عفونت‌های ویروسی عضله قلب

چه افرادی بیشتر در معرض نارسایی قلبی هستند؟
احتمال ابتلا به نارسایی قلبی در برخی افراد بیشتر است. شناخت این عوامل خطر به پیشگیری و تشخیص زودهنگام کمک می‌کند. افراد پرخطر شامل:

•  افراد بالای 65 سال
•  مبتلایان به فشار خون بالا
•  بیماران دیابتی
•  افراد دارای کلسترول بالا
•  افراد چاق یا کم‌تحرک
•  سیگاری‌ها
•  بیماران مبتلا به بیماری عروق کرونر
•  افراد با سابقه سکته قلبی
•  بیماران مبتلا به بیماری دریچه‌های قلب
•  کسانی که سابقه خانوادگی کاردیومیوپاتی یا نارسایی قلبی دارند

 نارسایی قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص نارسایی قلبی تنها بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست. پزشک با بررسی شرح حال، معاینه فیزیکی و انجام آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های تخصصی، علت علائم و شدت بیماری را مشخص می‌کند. تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا شروع سریع درمان می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و خطر بستری و عوارض جدی را کاهش دهد.

•  معاینه و شرح حال
  در اولین ویزیت، پزشک درباره علائمی مانند تنگی نفس، خستگی، ورم پاها، افزایش وزن، سابقه سکته قلبی، فشار خون بالا، دیابت، بیماری دریچه‌ای و مصرف داروها سؤال می‌کند. سپس با معاینه، وجود ورم اندام‌ها، صدای غیرطبیعی قلب، صدای مایع در ریه‌ها و بزرگی کبد را بررسی می‌کند.
• نوار قلب (ECG)
  نوار قلب اطلاعات مهمی درباره ریتم قلب، آریتمی‌ها، سکته قلبی قدیمی یا تغییرات ناشی از فشار خون بالا ارائه می‌دهد. اگرچه نوار قلب به‌تنهایی نارسایی قلبی را تشخیص نمی‌دهد، اما در یافتن علت زمینه‌ای بسیار کمک‌کننده است.
•  اکوکاردیوگرافی
  اکوکاردیوگرافی مهم‌ترین روش تشخیص نارسایی قلبی است. این آزمایش با استفاده از امواج صوتی، ساختمان قلب، عملکرد دریچه‌ها، اندازه حفره‌های قلب و قدرت پمپاژ بطن چپ را بررسی می‌کند و کسر جهشی (EF) را اندازه می‌گیرد.
•  آزمایش خون
  آزمایش‌هایی مانند BNP یا NT-proBNP در تشخیص نارسایی قلبی و ارزیابی شدت آن کاربرد دارند. همچنین بررسی عملکرد کلیه، کبد، تیروئید، قند خون، چربی خون و الکترولیت‌ها برای انتخاب درمان مناسب ضروری است.
•  تصویربرداری و تست‌های تکمیلی در صورت نیاز
   پزشک ممکن است از روش‌های زیر استفاده کند:

1.  عکس قفسه سینه
2.  تست ورزش
3.  سی‌تی آنژیوگرافی
4.  آنژیوگرافی عروق کرونر
5.  MRI قلب

روش‌های تشخیص نارسایی قلبی

 جدیدترین روش‌های درمان نارسایی قلبی
درمان نارسایی قلبی به علت بیماری، شدت علائم و نوع نارسایی بستگی دارد. هدف درمان، کاهش علائم، جلوگیری از پیشرفت بیماری، کاهش بستری در بیمارستان و افزایش طول عمر بیمار است.
 اصلاح سبک زندگی
اولین قدم درمان، اصلاح عادات روزانه است:

•  کاهش مصرف نمک
•  محدود کردن مصرف مایعات در صورت توصیه پزشک
•  ترک سیگار
•  کاهش مصرف الکل
•  فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان بیمار
•  کنترل وزن روزانه

 درمان دارویی
داروهای متعددی برای کنترل نارسایی قلبی استفاده می‌شوند که بسته به شرایط بیمار ممکن است شامل موارد زیر باشند:

•  مهارکننده‌های ACE
•  داروهای ARB یا ARNI
•  بتابلوکرها
•  دیورتیک‌ها (ادرارآورها)
•  آنتاگونیست‌های آلدوسترون
•  مهارکننده‌های SGLT2
•  دیگوکسین در برخی بیماران

مصرف این داروها باید دقیقاً مطابق دستور پزشک باشد و قطع خودسرانه آن‌ها می‌تواند خطرناک باشد.
 درمان‌های مداخله‌ای
در بعضی بیماران، تنها دارو کافی نیست و ممکن است به درمان‌های پیشرفته نیاز باشد:

• آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس در صورت وجود تنگی عروق
•  تعویض یا ترمیم دریچه‌های قلب
•  دستگاه CRT برای هماهنگ کردن انقباض بطن‌ها
•  دستگاه ICD برای پیشگیری از مرگ ناگهانی ناشی از آریتمی

 پیوند قلب
در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی بسیار پیشرفته که به درمان‌های دیگر پاسخ نمی‌دهند، پیوند قلب ممکن است بهترین گزینه درمانی باشد.

 آیا نارسایی قلبی درمان قطعی دارد؟
در بیشتر موارد، نارسایی قلبی یک بیماری مزمن است و درمان قطعی ندارد، اما این موضوع به معنای ناامیدی نیست. با درمان مناسب، بسیاری از بیماران می‌توانند سال‌ها زندگی فعال، مستقل و باکیفیتی داشته باشند. کنترل دقیق فشار خون، دیابت، کلسترول، مصرف منظم داروها، فعالیت بدنی مناسب و پیگیری منظم پزشکی، نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت بیماری دارند.

 زندگی با نارسایی قلبی
زندگی با نارسایی قلبی نیازمند همکاری نزدیک بیمار، خانواده و تیم درمان است. رعایت توصیه‌های پزشکی می‌تواند تعداد دفعات بستری را کاهش داده و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد. توصیه‌های مهم عبارت‌اند از:

•  وزن خود را هر روز در ساعت مشخص اندازه‌گیری کنید.
•  افزایش وزن ناگهانی را به پزشک اطلاع دهید.
•  داروها را منظم مصرف کنید.
•  واکسن آنفلوانزا و پنوموکوک را طبق توصیه پزشک دریافت کنید.
•  فعالیت بدنی را به‌تدریج افزایش دهید.
•  از مصرف خودسرانه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی خودداری کنید.

تغذیه مناسب برای بیماران مبتلا به نارسایی قلبی
رژیم غذایی سالم یکی از ارکان اصلی کنترل بیماری است.
 مواد غذایی مفید

•  سبزیجات تازه
•  میوه‌ها
• غلات کامل
•  حبوبات
•  ماهی
•  روغن زیتون
•  مغزها (به مقدار متعادل)
•  لبنیات کم‌چرب

 مواد غذایی که باید محدود شوند

•  نمک
•  غذاهای فرآوری‌شده
•  فست‌فود
•  نوشابه‌های شیرین
•  گوشت‌های فرآوری‌شده
•  تنقلات شور
•  چربی‌های ترانس

مواد غذایی مفید و مضر

چگونه از نارسایی قلبی پیشگیری کنیم؟
بخش زیادی از عوامل خطر نارسایی قلبی قابل کنترل هستند. رعایت توصیه‌های زیر می‌تواند احتمال ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش دهد:

•  کنترل فشار خون
•  کنترل دیابت
•  کاهش کلسترول LDL
• ترک سیگار و دخانیات
•  حفظ وزن مناسب
• ورزش منظم
•  خواب کافی
•  کاهش مصرف نمک
•  مدیریت استرس
•  انجام چکاپ‌های دوره‌ای

 عوارض نارسایی قلبی در صورت عدم درمان
در صورت عدم درمان یا کنترل مناسب، نارسایی قلبی می‌تواند منجر به عوارض جدی شود، از جمله:

•  آریتمی‌های خطرناک
•  سکته مغزی
•  نارسایی کلیه
•  آسیب کبدی
•  تجمع شدید مایع در ریه
•  شوک قلبی
•  کاهش شدید کیفیت زندگی
•  مرگ زودرس

باورهای اشتباه درباره نارسایی قلبی
1. نارسایی قلبی یعنی قلب کاملاً از کار افتاده است.
خیر. در نارسایی قلبی، قلب همچنان می‌تپد اما توانایی آن برای پمپاژ مؤثر خون کاهش یافته است.
 2. فقط سالمندان به نارسایی قلبی مبتلا می‌شوند.
اگرچه سن بالا خطر بیماری را افزایش می‌دهد، اما جوانان نیز در صورت ابتلا به بیماری‌های قلبی، ژنتیکی یا مادرزادی ممکن است دچار نارسایی قلبی شوند.
 3. اگر علائم بهتر شد، می‌توان داروها را قطع کرد.
خیر. بهبود علائم معمولاً نتیجه درمان است و قطع خودسرانه داروها می‌تواند باعث تشدید بیماری شود.
 4. بیماران مبتلا به نارسایی قلبی نباید ورزش کنند.
ورزش سبک و برنامه‌ریزی‌شده، با تأیید پزشک، می‌تواند عملکرد قلب و کیفیت زندگی را بهبود دهد.
 5. نارسایی قلبی همیشه باعث درد قفسه سینه می‌شود.
خیر. بسیاری از بیماران بیشتر با تنگی نفس، خستگی و ورم پاها مراجعه می‌کنند و ممکن است درد قفسه سینه نداشته باشند.

سوالات متداول
اولین علامت نارسایی قلبی چیست؟
تنگی نفس هنگام فعالیت و خستگی زودرس از شایع‌ترین علائم اولیه هستند.
آیا نارسایی قلبی درمان می‌شود؟
در بیشتر موارد درمان قطعی ندارد، اما با دارو، اصلاح سبک زندگی و درمان علت زمینه‌ای
قابل کنترل است.
آیا نارسایی قلبی ارثی است؟
برخی انواع کاردیومیوپاتی و نارسایی قلبی زمینه ژنتیکی دارند، اما بیشتر موارد به عوامل اکتسابی مرتبط هستند.
 آیا بیماران مبتلا به نارسایی قلبی می‌توانند ورزش کنند؟
بله، اما نوع و شدت ورزش باید با نظر پزشک تعیین شود.
آیا مصرف نمک برای بیماران مبتلا به نارسایی قلبی مضر است؟
بله. مصرف زیاد نمک باعث احتباس مایعات و تشدید علائم بیماری می‌شود.
 آیا افزایش وزن ناگهانی می‌تواند نشانه نارسایی قلبی باشد؟
بله. افزایش وزن سریع طی چند روز ممکن است به دلیل تجمع مایعات در بدن باشد و نیاز به بررسی دارد.
 چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
در صورت تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، غش، کبودی لب‌ها یا کاهش سطح هوشیاری باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.

جمع‌بندی
نارسایی قلبی یکی از مهم‌ترین بیماری‌های مزمن قلب و عروق است که در آن قلب توانایی کافی برای تأمین نیازهای بدن را از دست می‌دهد. علائمی مانند تنگی نفس، خستگی، ورم پاها، افزایش وزن ناگهانی و کاهش تحمل فعالیت از نخستین هشدارهای این بیماری هستند و نباید نادیده گرفته شوند.
اگرچه نارسایی قلبی در اغلب موارد درمان قطعی ندارد، اما تشخیص زودهنگام، مصرف منظم داروها، اصلاح سبک زندگی، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و پیگیری مستمر پزشکی می‌تواند روند پیشرفت بیماری را کند کرده، کیفیت زندگی را بهبود بخشد و خطر عوارض جدی را کاهش دهد.

منابع

https://www.heart.org/en/health-topics/heart-failure
https://www.acc.org/guidelines
https://www.escardio.org/Guidelines/Clinical-Practice-Guidelines/Acute-and-Chronic-Heart-Failure
https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-failure
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/heart-failure

اعتبار محتوای علمی
این مقاله بر اساس جدیدترین توصیه‌ها و راهنماهای American Heart Association (AHA)، American College of Cardiology (ACC)، European Society of Cardiology (ESC)، National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)، Mayo Clinic، Cleveland Clinic و MedlinePlus تهیه شده است و با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره نارسایی قلبی ارائه می‌شود.

سلب مسئولیت پزشکی
مطالب این مقاله صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده‌اند و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیستند. در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، ورم ناگهانی پاها، افزایش وزن سریع، غش یا کاهش سطح هوشیاری، در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.